सारांश लेखनमा दुई मिनेट: के काट्ने, के राख्ने

१. आफ्नो विचार थप्नु। 'मलाई लाग्छ सामुदायिक वन राम्रो छ' भन्ने वाक्य सारांशको होइन, टिप्पणीको हो। सारांशमा मूल अनुच्छेदको भावना मात्र राखिन्छ; लेखकको भनाइमा आफ्नो राय मिसाइयो भने त्यो सारांश रहँदैन र पूरै अंश गुम्न सक्छ। २. उदाहरण र उद्धरण राख्नु। विराटनगरको उपभोक्ता समूहको प्रसंग र हुबहु उद्धरण विस्तारका अंश हुन्। सारांशले विस्तार होइन, सार बोक्छ; उदाहरण हटाउँदा भाव खासै फेरिँदैन तर शब्द निकै घट्छ। ३. एउटै कुरा दोहोर्याउनु। 'वन संरक्षण आवश्यक छ' तीन पटक आउनु भनेको एउटै विचारलाई तीन अंक दिनु हो। यसले लम्बाइ बढाउँछ, तर नयाँ सूचना दिँदैन; परीक्षकले यसलाई शब्द भर्ने प्रयासका रूपमा लिन्छन्। यी तीनवटै सुधार गर्दा लम्बाइ आफैँ एक तिहाइभित्र आउँछ।

पहिलो वाक्यको नयाँ रूप: 'सामुदायिक वनले वनजन्य पदार्थको आपूर्ति, भूक्षय नियन्त्रण र स्थानीय रोजगारीमा सकारात्मक तथा जैविक विविधतामा दबाबजस्ता मिश्रित प्रभाव पार्छ।'

दोहोरिएको वाक्यको नयाँ रूप: पहिलो पटक मात्र 'वन संरक्षण आवश्यक छ' राख्ने, दोस्रो र तेस्रो पटकको ठाउँमा अनुच्छेदमा भएका छुट्टाछुट्टै विचार - जस्तै उपभोक्ता समूहको सहभागिता र काष्ठ चोरी नियन्त्रण - राख्ने।

के फेर्‍यो र किन:

• 'मलाई लाग्छ' हटाइयो, किनकि सारांशमा लेखकको राय होइन, पाठको भाव आउनुपर्छ।
• 'राम्रो छ' जस्तो एक पक्षीय र पातलो भनाइको ठाउँमा अनुच्छेदका दुई पक्ष (फाइदा र दबाब) राखियो, किनकि सारांशले मूल पाठको सन्तुलन जोगाउनुपर्छ।
• दोहोरो वाक्य हटाएर त्यसको ठाउँमा नयाँ सूचना राखियो, जसले शब्द संख्या बढाउँदैन तर सारको पूर्णता बढाउँछ।

सारांशमा अंक लम्बाइले होइन, सम्प्रेषणले दिन्छ। प्रश्नले नै 'करिब एक तिहाइ' भनेर सीमा तोकेको छ; त्यसभन्दा धेरै लेख्नु भनेको निर्देशन नपढेको संकेत हो, र त्यसले अंक घटाउँछ। सन्ध्याको १२८ शब्दको सारांश ३०० शब्दको अनुच्छेदको तुलनामा ठीकै छ, तर त्यसमा उदाहरण, उद्धरण र तीन पटक दोहोरिएको एउटै वाक्य छ - त्यसैले समस्या लम्बाइको होइन, सामग्री छनोटको हो।

राम्रो सारांशका तीन मापदण्ड सजिलै सम्झन सकिन्छ: मूल पाठका मुख्य विचार मात्र, आफ्नै शब्द, र तोकिएको सीमाभित्र। लामो लेख्दा तीनवटै मापदण्ड जोखिममा पर्छन्। साथीको भनाइ ठीक हुन्थ्यो भने ३०० शब्दकै प्रतिलिपि सबैभन्दा उच्च अंक पाउने थियो, जुन कहिल्यै हुँदैन।