NCEA Level 1 Pūtaiao study materials
NCEA Level 1 Pūtaiao study resources

NCEA Level 1 Pūtaiao cheat sheet

NCEA Level 1 Pūtaiao · Keep the key ideas within reach.

Quick reference

Pūtaiao 92071 - Te Ao Hurihuri me te Pūtaiao (Kete Manarua / TAPā)

  • Ka whakamātauria te pūtaiao mā te tirohanga, te uiui, te whakapae, te whakamātau, te tātari, me te whakatau - ka noho ēnei āhuatanga hei huarahi, kaua ko te whakapae anake.

  • Ko te whakapae me taea te whakamātau: me whakahua i te taurangi ka huri (independent variable) me te taurangi ka ine (dependent variable), ā, me whakahua hoki i ngā taurangi ka puritia (controlled variables).

  • Ko te taurangi ka huri = te mea ka whakarerekētia e te kairangahau; ko te taurangi ka ine = te mea ka ine, ka inea rānei i ngā putanga; ko ngā taurangi ka puritia = ngā mea ka ōrite tonu i ngā whakamātau katoa.

  • Mā te whakamātau whakahaere (control) e whakatairite ai - kāore he taurangi ka huri i roto, engari ka ine tonu i te taurangi ka ine kia mōhio ai he aha te hua o te āhuatanga noa.

  • Ko te tirohanga ohorere (observation) me te inenga tika ka nui ake te kaha o te taunakitanga i te kōrero noa; ko te kōrero a te tangata kotahi kāore e taea te whakatairite me te ine.

  • Me whakaatu ngā putanga i roto i te ripanga, te kauwhata rānei; ko te tūāpapa (axis) whakapae ka mau i te taurangi ka huri, ko te tūāpapa poutū ka mau i te taurangi ka ine.

  • Me whakamārama te pānga o ngā putanga ki te whakapae: ka tautokotia, kāore rānei i tautokotia, ā, he aha pea te take - kaua ko te kī noa 'i tika te whakamātau'.

  • Ko te mātauranga Māori me te pūtaiao e rua ngā ara mōhio; ka noho ngātahi, kāore e whakahē tetahi i tetahi - ka whakamahia te mātauranga ā-iwi (pērā i te maramataka, te whakapapa, te kaitiakitanga) hei horopaki mō te rangahau.

Quick reference

Pūtaiao 92072 - Te Pūtaiao me te Kaitiakitanga (Kete Manarua / TAPā)

  • Ko te pūngao me te matū ka rere i roto i ngā pūnaha hauropi: ka rere te pūngao mā te kai me te aho kai, ka hoki te matū ki te taiao mā ngā kaiwāwāhi me ngā kaiwhakapirau.

  • Ko te aho kai e whakaatu ana i te rere o te pūngao: ka ngaro te nuinga o te pūngao hei mahana i ia taumata, nō reira he iti ake te pūngao e tae atu ana ki ngā taumata teitei.

  • Ko te whakapōtaetanga (photosynthesis) ka huri i te hauhā me te wai, mā te marama, hei huka me te hāora; ko te whakangā (respiration) ka huri i te huka me te hāora hei pūngao, hei hauhā, hei wai.

  • Ko te kaitiakitanga he whakahaere i ngā rawa kia ora tonu mō ngā whakatupuranga e heke mai ana; ka whakamahia ngā mātāpono o te whanaungatanga me te manaaki hei paerewa mō te whakatau.

  • Ko te whakapōauau (biodiversity) e pā ana ki te maha o ngā momo me te rerekētanga o roto i ia momo; ka ngaro te whakapōauau i te ngaronga o te nohoanga, i ngā momo rāwaho, i te parahanga.

  • Ko ngā momo rāwaho (invasive species) ka whakataetae ki ngā momo taketake mō te kai me te nohoanga, ā, kāore ō rātou hoa riri māori i konei - nō reira ka kaha ake te pāpā atu.

  • Ko te whakatau kaitiaki me whai taunakitanga: me whakatairite ngā hua me ngā mate o tētahi mahi (pērā i te rāhui, te whakamahi whenua, te whakapau rawa) ki ngā tūnga o mua me ngā wawata o te hapori.

  • Ko te rāhui he here whenua, moana rānei e ārai ana i te tangohanga rawa mō tētahi wā; ka whakamahia hei whakarauora i te taiao, ā, ka whakatairitea ngā putanga ki ngā wāhi kāore i rāhuihia.