Te tuhi i te ingoa o Whanganui i runga i te pānui ā-iwi
Ko Aroha, he tauira, kei te hoahoa i te pānui mō te hui ā-iwi o Whanganui. Ka tuhia e ia te ingoa o te awa me te rohe: 'Wanganui'. Ka kī mai tētahi kuia o te iwi: 'E hē, me tuhi koe i te "Wh".' Engari ka kī mai tētahi atu: 'Kāo, ko te "W" anake te tika mō te tāone.' E 200 ngā whānau o te iwi ka whiwhi i te pānui, ā, kotahi anake te whārangi. Kua hoatu e te rōpū whakahaere kia 3 rā noa iho ki a Aroha ki te whakaoti. Kei te whakamahi ia i tētahi pūmanawa hoahoa kāore e tautoko ana i te tohutō, nō reira kua tuhia e ia te 'Whanganui' me te 'W' nui anake, kāore he tohutō. Kāore anō ia kia pātai atu ki te poari o te marae. Kei te āhua pōraruraru ia, nā te mea e rua ngā kaumātua e kōrero ana, ā, he rerekē ō rāua whakaaro.
1. Me whiriwhiri a Aroha i tēhea te tuhi o te ingoa? Whakamāramatia tō whakatau mā te kōrero mō te hunga pānui me te mana whenua.
Read the worked answer
Me tuhi a Aroha i te 'Whanganui' i runga i te pānui, nā te mea ko te pānui mō te iwi o Whanganui, ā, ko te hiahia o te iwi kia tuhia te 'Wh'. Ko te take: ko te tuhi o te ingoa he kaupapa mana whenua, kāore he kaupapa reo noa iho. Ko te hunga pānui ko ngā whānau o te iwi; mēnā ka tuhia te 'W' anake, ka pōhēhē rātou kāore te kura i te whakaute i te iwi. He mea nui hoki kia ōrite te tuhi i te ingoa i ngā wāhi katoa o te pānui - i te taitara, i te kōrero, i te mutunga. Mēnā ka tuhia te 'Wanganui' i tētahi wāhi, ka tuhia te 'Whanganui' i tētahi atu, ka noho pōraruraru te hunga pānui, ā, ka kitea te kore o te whakaaro nui. Nō reira, ko te 'Whanganui' te whiringa, me te tuhi i te ingoa ki ngā wāhi katoa.
2. Ka pēhea te whakatau mēnā ka tautohe tonu ngā kaumātua? Whakamāramatia tētahi huarahi e tika ana.
Read the worked answer
Me kaua a Aroha e whakatau mā te pōti a te nuinga o te hunga noa iho. Me pātai atu ki te iwi, ki te poari rānei o te marae, ki tētahi kaumātua rānei e mōhio ana ki te hītori o te ingoa. Ko te take: ko te tuhi o te ingoa he kaupapa mana whenua, kāore he kaupapa reo noa iho, ā, kāore he mana o te tauira ki te whakatau mō te iwi. Me tuhi e Aroha ngā kōrero katoa i runga i te pānui, engari me tuhi i runga i te whakaaetanga o te iwi. Mēnā kāore e taea te whakatau i mua i te wā, me tuhi 'Whanganui (Wanganui)' - engari kāore tēnei i te pai rawa, nā te mea ka kitea te kore o te whakatau. Ko te huarahi pai, ko te pātai i mua i te tuhi, ā, ko te tuhi i te whakataunga a te iwi, kāore ko te whakaaro o te tangata kotahi.
3. Kāore te pūmanawa hoahoa e tautoko ana i te tohutō. Me pēhea a Aroha? Whakamāramatia te take.
Read the worked answer
Me kaua e whakarere i te tohutō. Ko te tohutō he wāhanga o te tuhi o te reo Māori; mēnā ka whakarerea, ka hē te tuhi i te ingoa, ka mutu, ka kitea te kore o te whakaute. Me rapu huarahi: (1) te huri i te momotuhi ki tētahi e tautoko ana i te tohutō; (2) te whakamahi i te whakaahua mō te ingoa; (3) te tuhi ā-ringa, kātahi ka whakaahua. Ko te tikanga o te tohutō, ko te whakaatu i te roa o te oro, ā, he mea nui ki te reo. Mēnā ka tuhia te ingoa me te 'W' nui anake, kāore e tika. He mea nui hoki kia kōrero atu a Aroha ki te kaiwhakahaere o te hoahoa mēnā kāore e taea te tohutō i te wā e tika ana - kāore e tika kia noho puku noa iho, nā te mea ka puta te hē ki te pānui whakamutunga.