Te reo o te īmēra ki te kaumātua
Ko Ngaio, he tauira o Te Reo Rangatira, kei te tuhi īmēra ki tana kaiako, ki a Whaea Hine, he kaumātua nō Ngāti Kahungunu. E pā ana te īmēra ki tana mahi rangahau, ā, e 2 ngā pātai kei roto. Kua tuhia e ia: 'Kia ora Whaea, kei te pēhea koe? Kei te pātai au mō taku mahi rangahau. Nā Ngaio.' Kua kī mai tētahi hoa ki a ia: 'Me tuhi "Tēnā koe" me "Nāku noa".' Kāore a Ngaio i te mārama he aha te rerekētanga - kua rongo ia i te 'Kia ora' i ngā wā katoa, ā, kua kite hoki ia i te 'Tēnā koe' i ētahi reta. Kei te hiahia ia kia tika te reo, engari kāore ia e hiahia kia āhua mataku te āhua o tana īmēra. E 3 ngā rā e toe ana ki te tukunga o tana mahi rangahau.
1. Whiriwhiria te tīmatanga me te whakamutunga o te īmēra, ā, whakamāramatia te take.
Read the worked answer
Ko te tīmatanga: 'Tēnā koe e te rangatira, e Whaea Hine' - ko te 'Tēnā koe' mō te tangata kotahi, ā, ko te 'e te rangatira' he kupu whakaute. Kāore e tika te 'Kia ora Whaea' mō tēnei īmēra, nā te mea he kupu māmā noa iho, ā, kāore i te tino whakaatu i te whakaute ki te kaumātua i roto i te tuhinga ōkawa. Ko te whakamutunga: 'Nāku noa, nā Ngaio' - ko te 'nāku noa' he whakaiti i a ia anō, he mea nui i roto i te reo Māori. Ko te take: ko te īmēra he tuhinga ōkawa, ā, ko te reo o te tuhinga me hāngai ki te tangata e tuhi ana. Mēnā he hoa noa iho te tangata, ka taea te 'Kia ora' me te 'Nā Ngaio'. Engari mō te kaumātua, me whakamahi i te reo ōkawa. He mea nui hoki kia kaua e roa rawa te īmēra, kia mārama ai ngā pātai e rua.
2. He aha te rerekētanga o te 'Kia ora' me te 'Tēnā koe'? Whakamāramatia, ā, homai he tauira mō te tokorua me te tokotoru neke atu.
Read the worked answer
Ko te 'Kia ora' he kupu e whakamahia whānuitia ana i ngā horopaki katoa: i waenga i ngā hoa, i te toa, i te īmēra noa iho. Ko te 'Tēnā koe' he kupu ōkawa ake, ā, ka whakamahia mō te tangata kotahi, i ngā wā ōkawa: i te pōwhiri, i te reta, i te īmēra ki te kaumātua. Ko te take: ko te reo Māori e whakaatu ana i te whanaungatanga mā te kupu. Ko te 'Tēnā koe' e whakaatu ana i te whakaute, ko te 'Kia ora' e whakaatu ana i te piri. Kāore tētahi i te hē, engari me whiriwhiri i runga i te horopaki. Ka mutu, he mea nui kia mōhio te tangata ki te 'Tēnā kōrua' mō te tokorua, me te 'Tēnā koutou' mō te tokotoru neke atu - kāore e tika kia whakamahia te 'Tēnā koe' mō te tokorua, nā te mea ka hē te tatau.
3. Ka taea te whakamahi i te 'e te rangatira' i ngā wā katoa? Whiriwhiria, ā, whakamāramatia.
Read the worked answer
Kāore e tika kia whakamahia i ngā wā katoa. He kupu whakaute te 'e te rangatira', ā, e tika ana mō te tangata e mōhiotia ana tōna mana, pēnei i te kaumātua, i te rangatira o te iwi, i te kaiako rānei. Engari mēnā ka whakamahia i ngā wā katoa, ka ngaro te mana o te kupu. He mea nui hoki kia mōhio ki te tangata e kōrero ana: mēnā he hoa noa iho, kāore e tika te 'e te rangatira'. Ko te take: ko te reo whakaute me hāngai ki te tangata me te horopaki. Ka mutu, ko te whakamahi i te 'e te rangatira' i te tīmatanga o te īmēra, kātahi ka kōrero noa iho - kāore e tika kia whakamahia i ngā rārangi katoa, nā te mea ka kitea te nui rawa o te kupu, ā, ka āhua mataku te āhua o te tuhinga.