NCEA Level 3 Lea Faka-Tonga study materials
NCEA Level 3 Lea Faka-Tonga study resources

NCEA Level 3 Lea Faka-Tonga: Vahe 1 (TBC): Fanongo mo e Lea

NCEA Level 3 Lea Faka-Tonga · Work through your exam, one topic at a time.

All guide sections

Vahe 1 (TBC): Fanongo mo e Lea

Vahe 1 (TBC): Fanongo mo e Lea

Ko e vahe ni ʻoku ʻikai fakapapauʻi hono hingoa ʻi he fakamatala kuo maʻu, ka ʻoku fakatefito ʻi he taukei fanongo mo e lea. ʻOku sivi ai ʻa e mahino ki he lea faka-Tonga ʻi he ngaahi tūkunga fakaʻaho mo e fakataha, pea mo e malava ke tali, fakamatala, mo fakaʻaongaʻi ʻa e founga lea ʻoku taau.

Ngaahi lao mo e fakakaukau

  • Fanongo ʻuluaki ki he ʻuhinga lahi, hili ia ki he ngaahi kiki: hingoa, taimi, feituʻu, numita, mo e ngaahi meʻa ʻoku fai.
  • Fakaʻilongaʻi ʻa e register: lea fakaʻaho ki he kaumeʻa, lea fakaʻapaʻapa ki he mātuʻa, faifekau, pe fakataha.
  • Tokanga ki he ʻokina mo e toloi: ʻoku liliu ʻa e ʻuhinga ʻi he hala ʻo e fakaʻilonga, hangē ko e faʻē mo e fae, pe fā mo e fa.
  • Fakaʻaongaʻi ʻa e ngaahi kupu fakafetaʻi mo e fakamolemole: Mālō e lelei, Fakamolemole, Kataki, Tulou.
  • Tali ʻi he lea faka-Tonga ʻi he taimi ʻoku fai ai e sivi lea; ʻoua ʻe liliu ki he faka-Pilitānia pehe pe ʻi he loto.

Sīpinga ngāue

Fanongo ki he fekau: “ʻOku ʻikai ke u lava ʻo haʻu ʻapō, koeʻuhí ʻoku puke hoku faʻē.” ʻOku fehuʻi: Ko e hā ʻoku ʻikai lava ai ʻa e tokotaha ʻo haʻu ʻapō? ʻUluaki, ʻoku fakaʻilongaʻi ʻe he ʻikai ʻa e taʻelava. Hili ia, ʻoku fakamatala ʻe he koeʻuhí ʻa e ʻuhinga. Ko e tali: ʻoku puke hono faʻē. ʻOku ʻikai ko e taʻefiefi pe ko e fakaʻauha; ko e mahaki ʻa e faʻē ʻa e tokotaha.

Ngaahi hala ʻoku mole ai e maka

  • Tali ʻaki ʻa e “yes/no” pe ko e fakamatala faka-Pilitānia.
  • Fakalaveaʻi ʻa e taimi: “ʻapō” ko e ʻaho kahaʻu, kae ʻikai ko e ʻaho ni.
  • Ngalo ʻa e ʻokina ʻi he tohi pe lea, ʻa ia ʻoku hoko ai ʻa e kupu ko e kupu kehe.
  • Fakaʻaongaʻi ʻa e lea fakaʻaho ʻi he fakataha fakaʻapaʻapa.