NCEA Level 3 Lea Faka-Tonga study materials
NCEA Level 3 Lea Faka-Tonga study resources

NCEA Level 3 Lea Faka-Tonga: Vahe 2 (TBC): Lau mo e Tohi

NCEA Level 3 Lea Faka-Tonga · Work through your exam, one topic at a time.

All guide sections

Vahe 2 (TBC): Lau mo e Tohi

Vahe 2 (TBC): Lau mo e Tohi

Ko e vahe ni ʻoku ʻikai fakapapauʻi hono hingoa, ka ʻoku sivi ʻa e mahino ki he ngaahi tohi faka-Tonga mo e malava ke tohi ʻi he founga faka-Tonga. ʻOku kau ai ʻa e lau ʻo e ngaahi fanongonongo, tohi, talanoa, mo e fakamatala, pea mo e tohi ʻo e tali ʻoku maʻamaʻa mo fakamaau.

Ngaahi lao mo e fakakaukau

  • Lau ʻuluaki ʻa e ʻuluʻi tohi, fakaʻilonga, mo e konga ʻuluaki ke ʻilo ʻa e taumuʻa mo e kau lau.
  • Kumi ʻa e ngaahi kiki: taimi, ʻaho, feituʻu, hingoa, numita, mo e ngaahi ngāue ʻoku fie maʻu.
  • Fakaʻilongaʻi ʻa e fakakaukau lahi ʻi he konga takitaha; ʻoua ʻe lau ʻa e ngaahi kupu pē ʻo fakalaka ai ʻa e ʻuhinga.
  • Tohi ʻaki ʻa e ngaahi kupu fakafehokotaki: ʻuluaki, hili ia, koeʻuhí, ka e, pea, ko ia ai.
  • Tokanga ki he ʻokina mo e toloi ʻi he tohi: ʻoku fakaʻilongaʻi ʻe he ʻokina ʻa e fakamafola ʻo e lea, pea ʻoku fakaʻilongaʻi ʻe he toloi ʻa e vālea loloa.

Sīpinga ngāue

Lau ʻa e fanongonongo: “ʻE fai ʻa e fakataha ʻa e kāinga ʻi he fale fakataha ʻi he 6:00 efiafi ʻi he ʻaho Falaite.” ʻOku fehuʻi: Ko e fē ʻa e feituʻu mo e taimi? ʻUluaki, kumi ʻa e kupu “fale fakataha” ki he feituʻu. Hili ia, kumi ʻa e “6:00 efiafi” mo e “Falaite” ki he taimi. Ko e tali: ʻi he fale fakataha, ʻi he 6:00 efiafi ʻi he ʻaho Falaite. ʻOku ʻikai ke u toe fakamatala ki he kāinga pe ko e hā e fakataha, he ʻoku ʻikai fehuʻi.

Ngaahi hala ʻoku mole ai e maka

  • Tali ʻaki ʻa e fakamatala lahi kae ʻikai ko e kiki ʻoku fehuʻi.
  • Fakalaveaʻi ʻa e “efiafi” mo e “pongipongi”, pe “ʻaho ni” mo e “ʻapō”.
  • Tohi ʻi he lea faka-Pilitānia pe fakaʻaongaʻi ʻa e ngaahi kupu ʻoku ʻikai faka-Tonga.
  • Ngalo ʻa e fakafehokotaki ʻi he tohi, ʻa ia ʻoku hoko ai ʻa e tohi ko e ngaahi kupu noa.