Potrącenie przedawnionej kary umownej w sprawie gospodarczej

Potrącenie wymaga spełnienia przesłanek z art. 498 k.c.: obie wierzytelności są pieniężne, wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem. Wynagrodzenie BudMax było wymagalne 30 kwietnia 2022 r., a kara umowna – od maja 2021 r. Od 30 kwietnia 2022 r. potrącenie było więc możliwe. Roszczenie o karę umowną, jako związane z działalnością gospodarczą, przedawniało się w terminie trzech lat (art. 118 k.c.), czyli 15 maja 2024 r. Oświadczenie o potrąceniu złożono 20 stycznia 2025 r., już po upływie tego terminu. Nie przesądza to jednak o bezskuteczności potrącenia. Zgodnie z art. 502 k.c. zarzut potrącenia może być podniesiony także wtedy, gdy roszczenie potrącane uległo przedawnieniu, jeżeli przedawnienie nastąpiło po chwili, w której potrącenie stało się możliwe. Tutaj potrącenie stało się możliwe 30 kwietnia 2022 r., a przedawnienie nastąpiło 15 maja 2024 r., czyli później. Dlatego zarzut potrącenia jest co do zasady skuteczny, mimo że oświadczenie złożono po przedawnieniu. Sąd musi jednak zbadać, czy kara umowna rzeczywiście należała się i czy nie podlega miarkowaniu z art. 484 § 2 k.c. Jeśli kara zostanie zmniejszona, potrącenie działa tylko do zmniejszonej kwoty.

Nie. Potrącenie jest materialnoprawnym sposobem obrony przed roszczeniem i może być podniesione w formie zarzutu procesowego, bez powództwa wzajemnego. Inwestor nie dochodzi wtedy własnego roszczenia o zapłatę kary umownej, lecz twierdzi, że wierzytelność BudMax wygasła lub zmniejszyła się wskutek potrącenia. Sąd bada istnienie i wymagalność wierzytelności potrącanej jako przesłankę rozstrzygnięcia o roszczeniu głównym. Powództwo wzajemne byłoby potrzebne wtedy, gdyby Inwestor chciał uzyskać odrębne zasądzenie nadwyżki kary umownej ponad kwotę wynagrodzenia. Tutaj takiej nadwyżki nie ma, ponieważ kara 90 000 zł jest niższa od dochodzonych 120 000 zł. Zarzut potrącenia jest więc wystarczający. Warto dodać, że sąd nie jest związany stanowiskiem stron co do skuteczności potrącenia i samodzielnie ocenia przesłanki z art. 498 i 502 k.c.

Jeżeli sąd uzna potrącenie za skuteczne, wierzytelność BudMax o zapłatę 120 000 zł umarza się w części 90 000 zł, a pozostaje wierzytelność 30 000 zł. Sąd powinien więc zasądzić od Inwestora 30 000 zł z odsetkami za opóźnienie od dnia wymagalności roszczenia, a powództwo w pozostałej części oddalić. Odsetki od potrąconej części nie należą się, ponieważ skutek potrącenia następuje z chwilą, gdy potrącenie stało się możliwe, czyli w tym przypadku od 30 kwietnia 2022 r. (art. 499 k.c. w związku z art. 502 k.c.). Sąd powinien też rozdzielić koszty procesu stosownie do wyniku sprawy, przy uwzględnieniu, że powód wygrał tylko w części. Inna sytuacja powstałaby, gdyby sąd miarkował karę umowną na podstawie art. 484 § 2 k.c. Wtedy potrącenie byłoby skuteczne tylko do miarkowanej kwoty, a zasądzenie obejmowałoby różnicę między 120 000 zł a tą kwotą.