Matura Civics / Social Studies key terms

Proces, w którym jednostka uczy się norm, wartości i wzorców zachowania obowiązujących w jej społeczeństwie, najpierw w rodzinie, potem w szkole, grupie rówieśniczej i mediach.

Zbiór co najmniej dwóch osób połączonych trwałymi relacjami, wspólnymi normami i poczuciem odrębności wobec innych, np. rodzina, klasa szkolna, zespół pracowniczy.

Uporządkowanie członków społeczeństwa w hierarchiczne warstwy różniące się dostępem do dóbr, prestiżu i władzy, wynikające m.in. z wykształcenia, zawodu i pochodzenia.

Przemieszczanie się jednostek lub grup między warstwami społecznymi, pionowe gdy zmienia się pozycja wyżej lub niżej, poziome gdy zmienia się miejsce bez zmiany rangi.

Zasób zaufania, norm wzajemności i sieci kontaktów, który pozwala ludziom współpracować dla wspólnego dobra i ułatwia działanie instytucji publicznych.

Spychanie osób lub grup na obrzeża życia społecznego, gospodarczego i politycznego, prowadzące do ograniczonego dostępu do pracy, edukacji, opieki zdrowotnej i wpływu na decyzje.

Stan, w którym człowiek nie może uczestniczyć w podstawowych obszarach życia zbiorowego z powodu ubóstwa, bezrobocia, choroby lub braku kwalifikacji, mimo formalnej równości praw.

Działalność państwa i samorządu zmierzająca do zaspokajania potrzeb obywateli i łagodzenia nierówności, realizowana m.in. przez świadczenia, pomoc społeczną, politykę rodzinną i mieszkaniową.

Ustrój, w którym władza pochodzi z woli obywateli wybieranych w wolnych wyborach, a rządzący podlegają kontroli, ograniczeniom prawnym i odpowiedzialności przed wyborcami.

Zasada, według której organy władzy działają wyłącznie na podstawie i w granicach prawa, a prawa jednostki są chronione przez niezależne sądy przed arbitralnym działaniem państwa.

Spójny zespół przekonań o tym, jak powinno być urządzone społeczeństwo i gospodarka oraz jaką rolę ma odgrywać państwo, np. liberalizm, konserwatyzm, socjaldemokracja.

Zorganizowana grupa obywateli dążąca do zdobycia i sprawowania władzy publicznej, formułująca program i zgłaszająca kandydatów w wyborach.

Zbiór reguł przeliczania głosów oddanych w wyborach na mandaty oraz zasady zgłaszania kandydatów; w Polsce do Sejmu obowiązuje system proporcjonalny z progami wyborczymi.

Ustawa określająca szczegółowe zasady przeprowadzania wyborów: podział na okręgi, sposób zgłaszania kandydatów, głosowanie i ustalanie wyników oraz podział mandatów.

Odsetek uprawnionych do głosowania, którzy faktycznie oddali głos w wyborach; pokazuje poziom uczestnictwa obywateli i bywa używana jako wskaźnik aktywności politycznej.

Utrwalone w społeczeństwie wzorce wiedzy, przekonań, postaw i zachowań wobec polityki, wpływające na to, jak obywatele uczestniczą w życiu publicznym i oceniają władzę.

Akt prawny o najwyższej randze w państwie, który określa ustrój, zasady działania organów władzy oraz podstawowe prawa i wolności człowieka i obywatela.

Badanie, czy ustawy i inne akty prawne są zgodne z konstytucją; w Polsce wykonuje ją Trybunał Konstytucyjny, a jego wyroki o niezgodności usuwają akt z porządku prawnego.

Formy, w jakich prawo obowiązuje, uszeregowane według hierarchii: konstytucja, umowy międzynarodowe, ustawy, rozporządzenia, akty prawa miejscowego; źródłem jest też prawo Unii Europejskiej.

Akty prawne uchwalane przez organy samorządu terytorialnego, obowiązujące na danym obszarze, np. uchwały rady gminy i zarządzenia wójta wydane na podstawie ustaw.

Sąd kontrolujący legalność decyzji i innych aktów administracji publicznej; w Polsce działa dwuinstancyjnie jako wojewódzkie sądy administracyjne i Naczelny Sąd Administracyjny.

Dziedzina prawa określająca, jakie czyny są przestępstwami, jakie kary grożą za ich popełnienie oraz na jakich zasadach ponosi się odpowiedzialność karną i jak przebiega postępowanie.

Gałąź prawa regulująca stosunki między równymi podmiotami, dotyczące osób, własności, zobowiązań, umów i dziedziczenia; spory rozstrzygają sądy cywilne w postępowaniu procesowym.

Zasada, że oskarżonego uważa się za niewinnego, dopóki wina nie zostanie udowodniona prawomocnym wyrokiem sądu; ciężar dowodu spoczywa na oskarżycielu.

Prawa przysługujące każdej osobie z racji bycia człowiekiem, niezależnie od obywatelstwa, równe i niezbywalne, chronione przez konstytucję, ustawy oraz umowy międzynarodowe.

Umowa międzynarodowa Rady Europy z 1950 r., której strony zobowiązały się chronić podstawowe wolności; przestrzeganie kontroluje Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu.

Dwie izby polskiego parlamentu; Sejm uchwala ustawy i sprawuje kontrolę nad rządem, Senat rozpatruje ustawy i może je odrzucić lub poprawić, a obie izby wybierają część organów państwa.

Organ władzy wykonawczej w Polsce, na czele z premierem, prowadzący politykę wewnętrzną i zagraniczną, kierujący administracją rządową i odpowiedzialny politycznie przed Sejmem.

Najwyższy przedstawiciel państwa w stosunkach zewnętrznych i gwarant ciągłości władzy; wybierany w wyborach powszechnych, m.in. ratyfikuje umowy, mianuje premiera i może zawetować ustawę.

Wykonywanie zadań publicznych przez wspólnoty mieszkańców gminy, powiatu i województwa, które posiadają własne organy wybierane w wyborach i własny budżet.

Zespół organów i instytucji wykonujących zadania państwa i samorządu wobec obywateli, wydających decyzje administracyjne na podstawie przepisów prawa administracyjnego.

Organizacja integracyjna 27 państw, oparta na traktatach, z własnymi instytucjami i prawem; jej państwa członkowskie przekazały jej część kompetencji w wybranych dziedzinach.

Zbiór traktatów, rozporządzeń i dyrektyw tworzonych przez instytucje UE; rozporządzenia wiążą bezpośrednio, a dyrektywy wymagają wprowadzenia do prawa krajowego, przy pierwszeństwie prawa UE.

Jedyny organ UE wybierany bezpośrednio przez obywateli, współtworzący prawo unijne, uchwalający budżet i kontrolujący Komisję Europejską; kadencja trwa pięć lat.

Sojusz wojskowy państw zachodnich powstały w 1949 r., oparty na zasadzie kolektywnej obrony z art. 5 traktatu waszyngtońskiego; Polska należy od 1999 r.

Powszechna organizacja międzynarodowa założona w 1945 r., której celem jest utrzymanie pokoju, ochrona praw człowieka i współpraca rozwojowa; głównym organem decyzyjnym jest Rada Bezpieczeństwa.

Organizacja międzynarodowa z siedzibą w Strasburgu, licząca ponad 40 państw, działająca na rzecz demokracji, praw człowieka i państwa prawa, m.in. przez Europejską Konwencję Praw Człowieka.

Działalność państwa wobec innych podmiotów międzynarodowych, realizująca jego interesy i wartości przez dyplomację, umowy, współpracę i udział w organizacjach.

Sfera dobrowolnej aktywności obywateli niezależnej od państwa i rynku, obejmująca organizacje pozarządowe, ruchy społeczne, inicjatywy lokalne i działalność charytatywną.

Podmiot działający społecznie, niezależny od administracji publicznej i niedziałający dla zysku, np. stowarzyszenie lub fundacja, realizujący cele społeczne dla członków lub innych osób.

Dominujące w społeczeństwie poglądy i oceny dotyczące spraw publicznych, badane przez sondaże na próbach reprezentatywnych i wyrażane także w mediach oraz debacie publicznej.

System, w którym o produkcji i cenach decydują głównie niezależni przedsiębiorcy i konsumenci, a państwo reguluje reguły gry i koryguje skutki rynku, np. przez konkurencję i politykę społeczną.

Prawo do korzystania z rzeczy i rozporządzania nią przez osobę fizyczną lub prawną, chronione konstytucyjnie i stanowiące fundament gospodarki rynkowej oraz przedsiębiorczości.

Trwały wzrost ogólnego poziomu cen towarów i usług, który zmniejsza siłę nabywczą pieniądza i jest mierzony m.in. wskaźnikiem cen konsumpcyjnych.

Instytucja odpowiedzialna za stabilność pieniądza i systemu bankowego; w Polsce Narodowy Bank Polski ustala stopy procentowe, emituje pieniądz i zarządza rezerwami dewizowymi.

Działania banku centralnego wpływające na ilość pieniądza w gospodarce i poziom stóp procentowych, prowadzone głównie w celu utrzymania inflacji na niskim, stabilnym poziomie.

Roczny plan dochodów i wydatków państwa uchwalany przez parlament, określający m.in. finansowanie administracji, obrony, edukacji i polityki społecznej oraz ewentualny deficyt.

Przymusowe, bezzwrotne świadczenie pieniężne na rzecz państwa lub samorządu, nakładane ustawą na osoby fizyczne i prawne, np. PIT, CIT i VAT.

Zdolność i gotowość do podejmowania ryzyka i organizowania zasobów w celu tworzenia nowych przedsięwzięć gospodarczych, łącząca inicjatywę, innowacyjność i odpowiedzialność za wynik.

Mechanizm spotkania pracodawców i osób poszukujących pracy, na którym kształtują się zatrudnienie, płace i warunki pracy; jego stan opisują stopa bezrobocia i liczba wolnych miejsc.

Zjawisko polegające na tym, że osoby zdolne do pracy i aktywnie jej poszukujące nie znajdują zatrudnienia; mierzone stopą bezrobocia jako udział bezrobotnych w sile roboczej.

Umiejętność odczytania danych, tekstu lub wykresu, wskazania ich autora, kontekstu i głównej tezy oraz oceny wiarygodności i ograniczeń przedstawionych informacji.

Budowanie wypowiedzi z tezy, uzasadniających ją argumentów opartych na danych lub przepisach oraz wniosku, przy zachowaniu spójności logicznej i odniesieniu do kontrargumentów.