DIM Doktorantura FL cheat sheet

Oxu (reading): sual kökündəki açar sözləri (ad, tarix, rəqəm, inkar sözü) mətn boyunca skan et; cavab demək olar ki, həmişə mətnin bir cümləsindəki parafrazdır, söz-söz uyğunluq deyil.

Dinləmə (listening): ilk dinləmədə mətnin ümumi mövzusu və strukturunu (giriş-nümunə-nəticə) müəyyən et, ikinci dinləmədə yalnız suallara uyğun detalları (rəqəm, ad, səbəb) yaz.

Yazı (writing): esse strukturunun üç məcburi elementi var - tezis cümləsi, iki dəlil/örnək paraqrafı və nəticə; hər paraqraf bir əsas fikri inkişaf etdirir.

Dil istifadəsi (language use): boşluq doldurma tapşırığında əvvəlcə qrammatik kateqoriyanı (isim, fel, sifət, bağlayıcı) təyin et, sonra yalnız həmin kateqoriyaya uyğun variantı seç.

Bağlayıcılar məntiqi əlaqəni göstərir: 'however/although' ziddiyyət, 'therefore/thus' nəticə, 'moreover/furthermore' əlavə, 'for instance' nümunə bildirir; boşluqdan əvvəlki və sonrakı fikrin istiqamətini müqayisə et.

Zaman uzlaşması qaydası: əsas fel keçmiş zamandadırsa, asılı budaq cümlə də keçmiş ailəsinə (past simple, past perfect) uyğunlaşır; ümumi həqiqətlər isə present simple qalır.

Söz birləşmələri (collocations) və prepozisiyalar kontekstlə yoxlanılır: 'depend on', 'interested in', 'responsible for', 'consist of' kimi sabit birləşmələr variantlar arasında yeganə düzgün seçimi müəyyən edir.

Yazıda qiymətləndirilən dörd meyar: tapşırığın yerinə yetirilməsi, birləşdiricilik (coherence), leksik zənginlik və qrammatik dəqiqlik; qısa, aydın cümlələr mürəkkəb, lakin səhv cümlələrdən daha yüksək bal gətirir.

Azərbaycan əlifbası 32 hərfdir: 9 sait (a, e, ə, i, ı, o, ö, u, ü) və 23 samit; saitlərin qalın-incə (a-e, ı-i, o-ö, u-ü) cütlüyü ahəng qanununun əsasıdır.

Ahəng qanunu: sözün son saitinin qalın/incə olması şəkilçinin variantını təyin edir - 'kitab-lar', 'ev-lər'; son sait dodaqlanan (o, ö, u, ü) olduqda şəkilçi də dar-dodaq variantı ala bilər ('göz-üm').

Saitlərin yazılışı: 'ə' hərfi həmişə açıq [æ] səsi verir; 'ı' və 'i' qalın-incə cütüdür; 'q' hərfi sonor, 'k' isə kar samitdir və söz sonunda 'q' yazılmır ('qanad' → 'qanadlar').

Şəkilçi sırası sabitdir: kök + söz düzəldici şəkilçi + hal şəkilçisi + mənsubiyyət şəkilçisi + xəbər şəkilçisi; məsələn 'kitablarımızdan' = kitab + lar + ımız + dan.

Hal şəkilçiləri: yiyəlik (-ın/-in/-un/-ün), yönlük (-a/-ə), təsirlik (-ı/-i/-u/-ü), yerlik (-da/-də), çıxışlıq (-dan/-dən); saitlə bitən kökdən sonra yönlük və təsirlikdə 'y' artırılır ('evə', 'evi', 'evdə', 'evdən').

Felin təsriflənməsi: indiki zaman '-ır/-ir/-ur/-ür' + şəxs şəkilçisi ('gəlirəm', 'gəlirsən', 'gəlir'); keçmiş zaman '-dı/-di/-du/-dü' ('gəldim'); gələcək zaman '-acaq/-əcək' ('gələcəyəm').

Söz sırası: Azərbaycan dilində xəbər cümlənin sonunda durur (SOV); sual cümləsində 'mi/mı' hissəciyi ayrı yazılır və xəbərdən sonra gəlir ('Sən gəlirsənmi?').

Yazılış qaydaları: böyük hərf yalnız cümlə başında və xüsusi adlarda işlənir; 'da/də' bağlayıcısı ayrı yazılır, hal şəkilçisi '-da/-də' isə sözə bitişik yazılır ('evdə də').