DIM Doktorantura FL flashcards

31 cards. Read the term and the definition here. The deck at the top of this page is optional.

Skan etmə

Oxu tapşırığında mətni tam oxumadan yalnız sual kökündəki açar sözləri, rəqəmləri və tarixləri sürətlə axtarma üsuludur; detallı başa düşmə tələb olunanda isə yaxın oxuma istifadə edilir.

Parafraz

Mətndəki fikrin eyni məna ilə fərqli sözlərlə verilməsidir. Oxu suallarında düzgün cavab demək olar ki, həmişə orijinal cümlənin parafraz variantıdır, söz-söz təkrarı deyil.

Tezis cümləsi

Esenin girişində verilən və müəllifin əsas mövqeyini bir cümlədə ifadə edən iddiadır. Bütün sonrakı paraqraflar bu tezisi dəlillərlə əsaslandırmalıdır.

Bağlayıcı əlaqə siqnalları

however, therefore, moreover, for instance kimi sözlər cümlələr arasındakı məntiqi əlaqəni bildirir: ziddiyyət, nəticə, əlavə və ya nümunə. Boşluq doldurarkən hər iki tərəfin fikrini müqayisə etmək lazımdır.

Zaman uzlaşması

Əsas fel keçmiş zamanda olduqda asılı budaq cümlənin də keçmiş zaman ailəsinə uyğunlaşması qaydasıdır. Ümumi həqiqətlər və daimi hallar isə present simple formasında qalır.

Collocation

Sözlərin dildə sabit şəkildə birlikdə işlənməsidir: depend on, interested in, responsible for. Dil istifadəsi tapşırıqlarında yalnız həmin sabit birləşməyə uyğun variant düzgün sayılır.

Dinləmədə açar söz

Səs yazısında sualın cavabını verən konkret söz və ya rəqəmdir. İlk dinləmədə mövzu müəyyən edilir, ikinci dinləmədə yalnız bu açar sözlər nişanlanır.

Yazı qiymətləndirmə meyarları

Yazı işi dörd əsas meyarla qiymətləndirilir: tapşırığın yerinə yetirilməsi, birləşdiricilik, leksik zənginlik və qrammatik dəqiqlik. Aydın və səhvsiz cümlələr mürəkkəb, lakin qüsurlu cümlələrdən üstündür.

Passiv konstruksiya

Felin 'be + past participle' forması ilə qurulan və hərəkətin kim tərəfindən edildiyini arxa plana keçirən quruluşdur. Elmi mətndə tez-tez işlənir, çünki diqqəti nəticəyə yönəldir.

Modal fellər

can, may, must, should kimi fellər əsas feldən əvvəl gəlir və şəxsə görə dəyişmir. Onlar imkan, icazə, vaciblik və ya tövsiyə mənası bildirir; sonrasında fel yalın formada işlənir.

Azərbaycan əlifbası

Azərbaycan əlifbası 32 hərfdən ibarətdir: 9 sait və 23 samit. Saitlər qalın və incə cütlər təşkil edir: a-e, ı-i, o-ö, u-ü; bu cütlük ahəng qanununun əsasını qurur.

Ahəng qanunu

Şəkilçinin sözün son saitinin qalın və ya incə olmasına uyğunlaşması qaydasıdır: kitab-lar, ev-lər. Dodaqlanan saitlərdən sonra şəkilçi dar-dodaq variantı da ala bilər: göz-üm.

Şəkilçi sırası

Azərbaycan dilində şəkilçilərin düzülüşü sabitdir: kök, söz düzəldici şəkilçi, hal şəkilçisi, mənsubiyyət şəkilçisi, xəbər şəkilçisi. Məsələn, kitablarımızdan sözü bu sıranı əks etdirir.

Yiyəlik halı

Sahibliyi bildirən hal şəkilçisidir: -ın, -in, -un, -ün. Saitlə bitən kökdən sonra 'n' artırılır: atanın, evin. Bu hal adətən təsirlik halı ilə birlikdə işlənir.

Yönlük halı

Hərəkətin istiqamətini bildirən hal şəkilçisidir: -a, -ə. Saitlə bitən kökdən sonra 'y' artırılır: evə, işə, ata-y-a. Sual 'hara?' sualı ilə yoxlanılır.

Təsirlik halı

Felın birbaşa obyektini bildirən hal şəkilçisidir: -ı, -i, -u, -ü. Saitlə bitən kökdən sonra 'n' artırılır: evi, kitabı. Cansız obyektlərdə şəkilçi bəzən buraxılır.

Yerlik halı

Hərəkətin yerini və ya vaxtını bildirən hal şəkilçisidir: -da, -də. Kar samitdən sonra -ta, -tə variantı işlənir: kitabda, işdə, səhərdə. Sual 'harada?' sualı ilə verilir.

Çıxışlıq halı

Hərəkətin başlanğıc nöqtəsini bildirən hal şəkilçisidir: -dan, -dən. Kar samitdən sonra -tan, -tən olur: evdən, işdən, kitabdan. Sual 'haradan?' sualı ilə yoxlanılır.

İndiki zaman şəkilçisi

Felin indiki zamanda təsriflənməsi üçün -ır, -ir, -ur, -ür şəkilçisi kökə artırılır və sonra şəxs şəkilçisi gəlir: gəlirəm, gəlirsən, gəlir, gəlirik.

Keçmiş zaman şəkilçisi

Felin keçmiş zaman forması -dı, -di, -du, -dü şəkilçisi ilə qurulur və şəxsə görə dəyişir: gəldim, gəldin, gəldi, gəldik. Kar samitdən sonra -tı, -ti variantı işlənir.

Gələcək zaman şəkilçisi

Felin gələcək zaman forması -acaq, -əcək şəkilçisi ilə düzəlir: gələcəyəm, gələcəksən, gələcək. Şəkilçidən sonra şəxs şəkilçisi artırılır və saitlə bitən kökdə 'y' əlavə olunur.

SOV söz sırası

Azərbaycan dilində xəbər cümlənin sonunda durur: subyekt, obyekt, xəbər sırası əsasdır. Məsələn, 'Mən kitabı oxudum' cümləsində fel ən sonda gəlir.

Sual hissəciyi mi

Ümumi sual cümləsi yaratmaq üçün xəbərdən sonra gələn və ayrı yazılan hissəcikdir: mi, mı, mu, mü. Ahəng qanununa uyğunlaşır: 'Sən gəlirsənmi?' və 'Kitab səndədir?'

Mənsubiyyət şəkilçisi

Sahibliyi bildirən və isimə artırılan şəkilçidir: -ım, -im, -um, -üm (mənim), -ın, -in (sənin), -ı, -i (onun). Məsələn, kitabım, kitabın, kitabı.

Böyük hərf qaydası

Azərbaycan yazısında böyük hərf yalnız cümlənin birinci sözündə və xüsusi adlarda işlənir. Ümumi isimlər, həftə günləri və ay adları kiçik hərflə yazılır.

da/də bağlayıcısı

'Həmçinin, də' mənasını verən bağlayıcı ayrı yazılır: 'Mən də gəldim'. Hal şəkilçisi olan -da, -də isə sözə bitişik yazılır: 'evdə'. Bu fərq imtahanda tez-tez yoxlanılır.

İnkar şəkilçisi

Feli inkar etmək üçün -ma, -mə şəkilçisi kökə artırılır: gəlməmək, oxumamaq. İndiki zamanda bu şəkilçi -mır, -mir, -mur, -mür formasına keçir: gəlmirəm, oxumur.

Sifət dərəcələri

Sifətin azlıq, adi və çoxluq dərəcələri var: gözəl, daha gözəl, ən gözəl. Azlıq dərəcəsi 'az' sözü ilə, çoxluq dərəcəsi isə 'ən' sözü ilə düzəlir.

Sayların yazılışı

Say isimdən əvvəl gəldikdə isim tək formada qalır: 'beş kitab', 'iki ev'. Sıra sayları -ıncı, -inci şəkilçisi ilə düzəlir: birinci, ikinci, beşinci.

Ədatlar

İsimdən sonra gəlib onun sintaktik rolunu bildirən köməkçi sözlərdir: ilə, üçün, görə, qədər, kimi. Onlar şəkilçi kimi bitişməz, ayrı söz kimi yazılır.

Qoşa samit qaydası

Söz sonunda iki eyni samit adətən yazılmır: 'həqiqət' kimi sözlərdə tək samit qalır. Şəkilçi artdıqda isə samit ikiləşə bilər: 'haqq' sözündən 'haqqı'.