CELGA 4 (Galician C1) key terms

Variedade da lingua que se emprega en situacións públicas ou institucionais, con léxico preciso, ausencia de coloquialismos e estruturas sintácticas completas. Domina a escrita administrativa e académica.

Uso espontáneo da lingua en conversas informais, con frases curtas, elipses, intensificadores e vocativos. Admite trazos dialectais e expresións afectivas que non aparecen na escrita culta.

Propiedade do texto que consiste en escoller a variedade e o ton axeitados á situación comunicativa, ao destinatario e á finalidade da mensaxe. Avalíase xunto coa coherencia e a cohesión.

Organización lóxica do contido dun texto: as ideas relacionadas entre si, sen contradicións nin saltos temáticos, cunha progresión informativa clara. É un requisito global do discurso.

Conxunto de mecanismos lingüísticos que ligan as partes dun texto: pronomes, elipses, substitucións léxicas, conectores e puntuación. Actúa na superficie do discurso.

Elementos que sinalan a relación lóxica entre oracións ou parágrafos: causa, consecuencia, contraste, adición ou ordenación. Poden ser locucións como «porén», «aínda así» ou «en consecuencia».

Unidades que guían a interpretación do discurso e reflicten a posición do falante: «home», «pois», «en fin», «por certo». Moitos son propios da oralidade e cambian de función segundo o contexto.

Referencia a un elemento xa mencionado no texto mediante pronomes, posesivos ou sinónimos. A catáfora, pola contra, remite a algo que se dirá despois.

Referencia a elementos da situación comunicativa mediante formas persoais, espaciais ou temporais: «eu», «aquí», «onte». O seu significado depende do contexto de enunciación.

Acto polo que un falante produce un enunciado nunha situación concreta. Deixa marcas lingüísticas como modalizadores, tempos verbais e deixe persoal que revelan a súa presenza.

Expresión da actitude do falante ante o dito mediante adverbios, perífrases, tempos verbais ou entoación. Distínguese entre modalidade epistémica (certeza) e deóntica (obriga).

Tipo de discurso que defende unha tese con razóns, datos e exemplos, anticipando obxeccións. Aparece en artigos de opinión, ensaios e debates, e require conectores contrastivos.

Idea central que un texto argumentativo sostén e pretende demostrar. Adoita formularse na introdución ou na conclusión e debe distinguirse dos argumentos que a apoian.

Obxección ou posición contraria que o autor incorpora ao seu discurso para rebatela ou matizala. A súa presenza reforza a credibilidade da argumentación.

Reescritura breve e fiel dun texto que conserva as ideas principais e elimina exemplos, repeticións e detalles secundarios. Debe respectar o sentido orixinal sen opinións propias.

Reformulación dun texto con palabras distintas que mantén o significado esencial. A diferenza do resumo, non reduce necesariamente a extensión e require dominio de sinónimos.

Contido esencial que organiza un parágrafo ou un texto completo; as demais ideas son secundarias ou de apoio. Identificala axuda a resumir e a responder preguntas de comprensión.

Unidade do texto escrito separada por puntos e aparte que desenvolve unha idea central con oracións relacionadas. A súa extensión e estrutura varían segundo o tipo de texto.

Texto epistolar dirixido a unha institución ou persoa descoñecida, con saúdo protocolario, corpo organizado e despedida convencional. Emprega tratamento de vostede e fórmulas fixas.

Documento administrativo polo que unha persoa solicita algo a unha autoridade, con datos persoais, exposición de feitos, petición e data. Segue un modelo ríxido.

Construción de verbo auxiliar máis forma non persoal que expresa aspecto ou modalidade: «estar a + infinitivo», «ter + participio», «deber de + infinitivo». É moi produtiva en galego.

Información sobre o desenvolvemento interno da acción: se é puntual, durativa, repetida ou rematada. En galego exprésase con perífrases e coa oposición entre tempos imperfectivos e perfectivos.

Categoría que sitúa a acción respecto do momento da enunciación (presente, pasado, futuro) e respecto doutras accións. Inclúe valores trasladados como o presente histórico.

Categoría que reflicte a actitude do falante ante o contido: indicativo para o real, subxectivo para o hipotético ou valorado, imperativo para a orde. O galego conserva o futuro de subxectivo.

Forma verbal galega («fixer», «tiver») que expresa acción futura hipotética ou condición: «Se veñeres, avisa». É un trazo diferencial respecto do castelán e aparece en textos formais.

Oración que depende doutra principal e desempeña funcións como suxeito, complemento ou adxunto. Pode ser substantiva, adxectiva ou adverbial, con nexos e modos específicos.

Palabra ou locución que introduce unha subordinada e sinala a súa relación coa principal: «que», «porque», «aínda que», «cando». A súa elección condiciona o modo verbal.

Correspondencia obrigatoria de xénero e número entre determinantes, adxectivos e substantivos, e de persoa e número entre suxeito e verbo. Os erros de concordancia son moi penalizados.

Categoría que clasifica substantivos e adxectivos en masculino e feminino, con regras propias en galego. Algúns substantivos teñen xénero distinto ao do castelán, como «a leite».

Categoría que distingue singular e plural. En galego, algúns plurais presentan irregularidades ou alternancias vocálicas, e certos substantivos só se usan nun número.

Conxunto de palabras herdadas do latín e evoluídas segundo as regras fonéticas do galego, fronte a cultismos e préstamos. Forma o núcleo do vocabulario cotián.

Palabra tomada do latín ou do grego case sen cambios fonéticos, frecuente en rexistros cultos e científicos. Convive con formas patrimoniais de significado próximo.

Palabra, xiro ou construción tomada do castelán que substitúe unha forma galega propia. A súa detección e corrección é un contido habitual nos exames de nivel avanzado.

Influencia dunha lingua sobre outra que produce desviacións en pronuncia, gramática ou léxico. No caso galego, a do castelán é a máis estudada e combatida na norma culta.

Conxunto de regras oficiais que fixan a ortografía, a morfoloxía e o léxico correctos dunha lingua. En galego son referencia as normas da Real Academia Galega.

Estudo das combinacións fixas de palabras, como locucións e refráns, que teñen significado conxunto e non se poden modificar libremente. O seu uso revela dominio idiomático.

Grupo fixo de palabras que funciona como unha unidade gramatical: nominal, verbal, adxectiva ou adverbial. Non admite cambios internos nin substitucións libres dos seus compoñentes.

Relación entre palabras de significado igual ou moi próximo, a miúdo con diferenzas de rexistro ou matiz. A paráfrase correcta depende de escoller o sinónimo axeitado ao contexto.

Relación entre palabras de significado oposto, como «alto» e «baixo». Pode ser gradual ou complementaria e emprégase en textos argumentativos para contrastar ideas.

Situación na que dúas variedades dunha lingua ou dúas linguas coexisten con funcións sociais distintas e prestixio desigual. Aplícase ao uso histórico do galego e do castelán.

Proceso de recuperación do uso oficial e social dunha lingua minorizada mediante lexislación, ensino e medios. En Galicia articúlase pola Lei de normalización lingüística de 1983.

Uso habitual de dúas linguas por unha persoa ou comunidade, con distintos graos de competencia e de ámbitos de uso. Pode ser individual ou social.

Préstamo léxico ou trazo procedente do portugués que se incorpora ao galego, frecuente en zonas de fronteira e en textos literarios. Non debe confundirse co castelanismo.

Conxunto de nomes propios de lugares dun territorio e o seu estudo. A toponimia galega conserva raíces prerromanas, latinas e xermánicas, e a súa forma oficial está regulada.

Estudo dos nomes de persoa e dos apelidos, incluída a súa evolución histórica e a súa forma oficial. Moitos apelidos galegos proveñen de topónimos ou de oficios.

Conxunto da produción literaria en lingua galega, desde a lírica medieval das cantigas ata a narrativa contemporánea. Figuras clave son Rosalía de Castro, Castelao e Álvaro Cunqueiro.

Escritor, debuxante e político galeguista (Rianxo, 1886–Buenos Aires, 1950), autor de «Sempre en Galiza» e «Os dous de sempre». Figura central da cultura galega do século XX.

Poeta galega (Santiago, 1837–Padrón, 1885), autora de «Cantares gallegos» e «Follas novas». O seu labor marcou o Rexurdimento e a dignificación literaria do galego.

Movemento cultural e literario do século XIX que recuperou o uso escrito do galego tras séculos de postergación. Iníciase con «Cantares gallegos» de Rosalía de Castro en 1863.

Corrente política e cultural que reivindica a identidade e a lingua galegas. Nace no século XIX e ten en Castelao e no Partido Galeguista referentes destacados.

Composición poética medieval destinada ao canto, cultivada polos trobadores en galego-portugués. Distínguense cantigas de amigo, de amor e de escarnio.

Movemento poético dos séculos XII a XIV en lingua galego-portuguesa, con autores como Bernal de Bonaval. A súa produción consérvase en cancioneiros medievais.

Celebración colectiva de carácter tradicional, relixioso ou laico, que reforza a identidade local. Exemplos galegos son o Entroido, as romarías e as festas do viño.

Peregrinación relixiosa a un santuario que se combina con festa, mercado e convivencia. É un trazo característico da vida social galega e aparece na literatura.

Conxunto de bens materiais e inmateriales que unha comunidade herda e transmite: monumentos, lingua, música, oficios e tradicións. A súa protección é competencia autonómica.

Movemento migratorio masivo de galegos cara a América e Europa nos séculos XIX e XX. Marcou a demografía, a economía e a literatura, con centros galegos no exterior.

Sentimento de pertenza a unha comunidade baseado en trazos compartidos como a lingua, a historia e as tradicións. No caso galego, a lingua é o principal marcador.