BSEB Matric Maithili (Optional) study materials
BSEB Matric Maithili (Optional) study resources

अपठित गद्यांश: मुख्य उद्देश्य आर आंशिक सत्यक जाल

BSEB Matric Maithili (Optional) · Put your knowledge to work in context.

All case studies

अपठित गद्यांश: मुख्य उद्देश्य आर आंशिक सत्यक जाल

परीक्षा-भवनमे 12:40 बजि रहल अछि आर 3:00 बजे धरि 20 प्रश्न बाँकी अछि; एकरा मध्ये 5 प्रश्न अपठित गद्यांशपर आधारित अछि। गद्यांशमे मिथिलाक लोकगीतक बारेमे कहल गेल अछि। पहिल पैराग्राफक अंतिम पंक्ति अछि: 'लोकगीत केवल मनोरंजन नहि, ई स्त्री-जीवनक दुख-सुखक जीवित दस्तावेज अछि।' दोसर पैराग्राफमे लोकगीतक भाषा, सामाजिक स्थान आर पीढ़ी-दर-पीढ़ी हस्तांतरणपर चर्चा अछि; एकर अंतिम पंक्ति अछि: 'ई दस्तावेज आर समाजक दर्पण दूनू अछि।' प्रश्न 3 पुछैत अछि: 'लेखकक मुख्य उद्देश्य की अछि?' विकल्प अछि: (क) लोकगीतक मनोरंजन-मूल्य बताबै, (ख) स्त्री-जीवनक दुखक वर्णन करब, (ग) लोकगीतकेँ सामाजिक दस्तावेजक रूपमे स्थापित करब, (घ) मैथिली भाषाक महिमा गाबै। छात्र (ग) आर (घ) मे असमंजसमे अछि; ओ पहिल पंक्तिक 'मनोरंजन नहि' देखि (क) आर (ख) केँ छोड़ि देलक, मुदा दोसर पैराग्राफक अंतिम पंक्ति ध्यानसँ नहि पढ़लक। हस्ताक्षर आर रोल नंबर भरब बाँकी अछि; 12 मिनेटमे 5 प्रश्नक उत्तर चाही।

1. प्रश्न 3 मे सही विकल्प के आर किएक? उत्तर-चयनक चरण लिखू, केवल अक्षर नहि।

Read the worked answer

सही विकल्प: (ग)।

कारण-विश्लेषण:

  1. प्रश्नक क्रियापद 'मुख्य उद्देश्य' अछि - एहि सँ पूरा गद्यांशक केंद्रीय भाव चाही, कोनो एक पंक्ति नहि।
  2. पहिल पैराग्राफ 'केवल मनोरंजन नहि' कहि केँ (क) केँ नकारैत अछि। (ख) मे केवल दुख अछि, मुदा लेखक 'दुख-सुख' दूनू कहलक - अतः (ख) आंशिक अछि, पूर्ण नहि।
  3. दोसर पैराग्राफमे भाषा, सामाजिक स्थान आर पीढ़ी-हस्तांतरण - ई तीनू बिंदु 'दस्तावेज' आर 'दर्पण' दूनू केँ सिद्ध करैत अछि। (ग) एहि दूनू पैराग्राफकेँ समेटैत अछि।
  4. (घ) 'मैथिली भाषाक महिमा' बहुत व्यापक अछि; गद्यांशक केंद्र लोकगीतक सामाजिक भूमिका अछि, भाषा-महिमा नहि। अतः अति-व्यापक विकल्प छोड़ब।

निर्णय-नियम: जे विकल्प दूनू पैराग्राफक साझा भाव केँ समेटैत अछि आर लेखकक शब्दसँ समर्थित अछि, ओही 'मुख्य' होइत अछि; जे केवल एक विवरण दोहराबैत अछि, ओ आंशिक होइत अछि। 90 सेकेंडमे तीन जाँच करू: विषय + लेखकक रुख + दोसर पैराग्राफक निष्कर्ष।

2. 'जीवित दस्तावेज' पदबंधमे विरोधाभास अछि: दस्तावेज लिखल जाइत अछि, लोकगीत मौखिक अछि। पाठक एहि विरोधाभासकेँ कैसे समाधान करत? अपन तर्क दे।

Read the worked answer

ई विरोधाभास नहि, विस्तारित रूपक अछि। समाधानक चरण:

  1. 'दस्तावेज' केँ शाब्दिक अर्थमे कागज-अभिलेख नहि, बल्कि 'साक्ष्य' वा 'अभिलेख' कऽ अर्थमे पढ़ू।
  2. 'जीवित' सँ ई बुझाबू जे ई अभिलेख मौखिक परंपरामे जीवित अछि - गाइल, सुनल आर पीढ़ी-दर-पीढ़ी बदलैत रहैत अछि।
  3. गद्यांशक दोसर पैराग्राफमे 'पीढ़ी-दर-पीढ़ी हस्तांतरण' आर 'समाजक दर्पण' शब्द एहि व्याख्या केँ समर्थन दैत अछि।
  4. अतः उत्तरमे पहिने शाब्दिक असंगति स्वीकार करू, तखन रूपकक अर्थ खोलू: लोकगीत समाजक अनुभवकेँ सुरक्षित रखैत अछि, एहि लेल ओ 'जीवित दस्तावेज' अछि।

परीक्षा-सुझाव: 'लेखक गलती कऽ रहल छथि' नहि लिखू; 'लेखक जानि-बुझि रूपक प्रयोग कऽ रहल छथि' लिखू आर पाठसँ दू टा प्रमाण-शब्द उद्धृत करू।

3. यदि 3 मिनेट बाँकी अछि आर दू टा अपठित प्रश्न बाँकी अछि, तँ अनुमान लगाबैक बजाय कोन सुरक्षित रणनीति अपनाबू? जोखिमक व्याख्या करू।

Read the worked answer

सुरक्षित रणनीति: पहिने प्रश्न-कुंजी, तखन पाठ-स्थान।

  1. दूनू प्रश्नक मुख्य शब्द (proper noun, number, 'मुख्य', 'केवल', 'नहि') चिह्नित करू।
  2. जाहि प्रश्नक उत्तरक स्थान पाठमे तुरंते भेटि जाइ, ओही पहिने करू; दोसरकेँ बाद लेल रखू।
  3. उत्तर देबैपूर्व ओ पंक्ति पढ़ू जे विकल्पकेँ सीधे समर्थन वा खंडन करैत अछि। केवल 'पढ़ल जकाँ लागैत अछि' धरि उत्तर नहि देबू।
  4. यदि नकारात्मक अंकनक नियम नहि अछि (सामान्यतः एहि परीक्षामे नहि अछि), तँ दू टा विकल्पकेँ पूर्ण रूपसँ निकालि केँ बाँकी दूनूमे सँ पाठ-आधारित संभावना चुनू। यदि नकारात्मक अंकन अछि, तँ अनुमान नहि, खाली छोड़ू।

जोखिम: पूरा पैराग्राफ नहि पढ़ला पर 'चरम' शब्द (सभ, केवल, कदापि) भ्रम पैदा करैत अछि; एक पंक्तिक आधारपर पूरा उत्तर दऽ दू टा प्रश्नमे गलतीक संभावना बढ़ैत अछि।

4. 'जीवित दस्तावेज' पदबंधमे विरोधाभास अछि: दस्तावेज लिखल जाइत अछि, लोकगीत मौखिक अछि। पाठक एहि विरोधाभासकेँ कैसे समाधान करत? अपन तर्क दे।

Read the worked answer

ई विरोधाभास नहि, विस्तारित रूपक अछि। समाधानक चरण:

  1. 'दस्तावेज' केँ शाब्दिक अर्थमे कागज-अभिलेख नहि, बल्कि 'साक्ष्य' वा 'अभिलेख' कऽ अर्थमे पढ़ू।
  2. 'जीवित' सँ ई बुझाबू जे ई अभिलेख मौखिक परंपरामे जीवित अछि - गाइल, सुनल आर पीढ़ी-दर-पीढ़ी बदलैत रहैत अछि।
  3. गद्यांशक दोसर पैराग्राफमे 'पीढ़ी-दर-पीढ़ी हस्तांतरण' आर 'समाजक दर्पण' शब्द एहि व्याख्या केँ समर्थन दैत अछि।
  4. अतः उत्तरमे पहिने शाब्दिक असंगति स्वीकार करू, तखन रूपकक अर्थ खोलू: लोकगीत समाजक अनुभवकेँ सुरक्षित रखैत अछि, एहि लेल ओ 'जीवित दस्तावेज' अछि।

परीक्षा-सुझाव: 'लेखक गलती कऽ रहल छथि' नहि लिखू; 'लेखक जानि-बुझि रूपक प्रयोग कऽ रहल छथि' लिखू आर पाठसँ दू टा प्रमाण-शब्द उद्धृत करू।