अपठित पद्यांश: भाव, अलंकार आ रस
परिचय
अपठित पद्यांशमे चार-छह पंक्तिक पद्य देल जाइत अछि; प्रश्न भावार्थ, रस, अलंकार, वक्ता-श्रोता, संदेश आ लय पर आधारित होइत अछि। पद्यमे शब्द-क्रम टूटल रहैत अछि, एहि से पहिले 'अन्वय' सोझ करब अत्यावश्यक अछि।
मुख्य नियम
- पंक्ति केँ लयमे पढ़ू, फेर कर्ता-क्रिया जोड़ि के सीधा वाक्य बनाऊ।
- अलंकार पहचानू: उपमा (जहिना, सन, तरह), रूपक (अभेद), अनुप्रास (व्यंजनक आवृत्ति), यमक (एकहि शब्दक भिन्न अर्थ), मानवीकरण (अचेतनमे चेतन-भाव)।
- रस: श्रृंगार, करुण, वीर, हास्य, भक्ति, शांत - भावक प्रधानता देखि तय करू।
- संदेश पूर्ण पद्यसँ निकालू, एक पंक्तिसँ नहि।
कार्य-उदाहरण
पद्य: 'गामक पोखरि, नीर निर्मल, कमल-कली मुसुकाइत, / चातक-पंक्ति पियासल आकाश-पथ निहारैत, / एहि नीर-बिंदु में भरल अछि सहलाइक भंडार, / मिथिला-माटि जनम-जनमक स्नेह-उपहार।' प्रश्न: अलंकार बताऊ। विश्लेषण: 'कमल-कली मुसुकाइत' अचेतन वस्तुकेँ मानव-क्रिया देल गेल अछि, एहि से मानवीकरण; 'नीर निर्मल' मे न्-व्यंजनक आवृत्ति अनुप्रास; 'नीर-बिंदु...भंडार' अभेदक रूपक। 'उपमा' कहब गलत होइत, कारण तुलना-सूचक शब्द नहि अछि।
अंक-कटौतीक जाल
- अलंकार आ रस मिला देब।
- भावार्थ केँ शब्दशः अनुवाद बना देब।
- वक्ता केँ सर्वदा कवि मानि लेब, जबकि पदमे सखी वा नायिका बैसल होइत छथि।
- लय आ तुक नहि देखब।