व्याकरण: संधि, समास, कारक आ मैथिली क्रिया
परिचय
व्याकरण खंडमे संधि, समास, कारक-विभक्ति, लिंग-वचन, काल, वाच्य, शब्द-भंडार (पर्यायवाची, विलोम, अनेकार्थी) आ मुहावरा-लोकोक्ति पुछल जाइत अछि। मैथिलीक अपन रूप हिंदीसँ भिन्न अछि, एहि से हिंदीक नियम जबरन नहि लगाबू।
मुख्य नियम
- संधि: स्वर-संधिमे दीर्घ (विद्या + आलय = विद्यालय), गुण (सूर्य + उदय = सूर्योदय), वृद्धि; व्यंजन-संधिमे सत् + जन = सज्जन।
- समास: तत्पुरुष (राजपुत्र), कर्मधारय (नीलकमल), बहुव्रीहि (चतुर्भुज), द्वंद्व (माता-पिता), अव्ययीभाव (प्रतिदिन)।
- कारक: कर्ता, कर्म, करण, संप्रदान, अपादान, संबंध, अधिकरण - परसर्ग के/क, सँ, मे, पर सँ पहचानू।
- मैथिली विशेष: बहुवचन '-सभ' (किताबसभ); आदर-स्तर तोह < अहाँ < अपने; वर्तमान 'करैत छी', भूत 'केलौं', भविष्य 'करब'।
कार्य-उदाहरण
'विद्या + आलय' केँ जोड़ू। तर्क: पहिल पदक अंतिम 'आ' आ दोसर पदक आरंभिक 'आ' - दुनु दीर्घ स्वर; दीर्घ-संधि नियमसँ 'आ' बनैत अछि, एहि से 'विद्यालय'। विच्छेद करैत समय मूल स्वर नहि बदलू।
अंक-कटौतीक जाल
- हिंदीक 'लोग' केँ मैथिली 'सभ' समझि गलत प्रयोग।
- संधि-विच्छेदमे मूल स्वर गलत लिखब।
- बहुव्रीहि आ कर्मधारय मिला देब।
- आदर-स्तरक अनुसार क्रिया नहि मिलाब।