ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ, ਦੋ ਪਾਠ: ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ ਦੀ ਚੋਣ
ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ 10 ਅੰਕਾਂ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੈ: 'ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋ।' ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਪੰਗਤੀਆਂ ਹਨ; ਆਖ਼ਰੀ ਦੋ ਇਹ ਹਨ: 'ਸੁੱਕੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਕੱਲਾ ਕਿਸਾਨ / ਬੀਜ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਘਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।' ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪਾਠ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਵਿੰਦਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ 'ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਮਿਹਨਤ' ਹੈ; ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 'ਆਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ' ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਗ਼ਲਤ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਪਸ਼ਟ ਥੀਸਿਸ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਦਾਅਵੇ ਲਈ ਪੰਗਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸਬੂਤ ਦੇਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਮਾਂ 12 ਮਿੰਟ ਹੈ; ਜਵਾਬ 150 ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ 'ਸੁੱਕੀ ਧਰਤੀ', 'ਇਕੱਲਾ', 'ਘਰ' ਅਤੇ 'ਬੀਜ' ਸ਼ਬਦ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਗਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ-ਚੋਣ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ।
1. 150 ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ ਦਾ ਇੱਕ ਥੀਸਿਸ ਬਣਾਓ ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਪਾਠਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾ ਸਕੇ।
Read the worked answer
ਥੀਸਿਸ: ਕਵਿਤਾ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਆਰਥਿਕ ਕੰਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਸ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਬੂਤ: 'ਸੁੱਕੀ ਧਰਤੀ' ਵਿਰੋਧੀ ਹਾਲਾਤ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ; 'ਇਕੱਲਾ' ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਅਲਹਿਦਗੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ; 'ਬੀਜ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਘਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ' ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਸਿਰਫ਼ ਫ਼ਸਲ ਨਹੀਂ, ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਗਠਨ: ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਪੱਧਰ (ਮਿਹਨਤ) ਦੱਸੋ, ਫਿਰ ਰੂਪਕ ਪੱਧਰ (ਆਸ) ਉੱਤੇ ਜਾਓ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਹੋ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਪੱਧਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਹੀ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਦੋ ਪਾਸੇ ਹਨ। ਨਮੂਨਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤ: 'ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨ ਦਾ ਬੀਜ ਬੀਜਣਾ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਆਸ, ਦੋਵੇਂ ਹਨ।' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਪਸ਼ਟ ਥੀਸਿਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਦਾਅਵੇ ਨਾਲ ਪੰਗਤੀ ਜੁੜਦੀ ਹੈ।
2. ਕਿਸ ਪਾਠ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹੜਾ ਸਬੂਤ ਤੁਹਾਡੇ ਥੀਸਿਸ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Read the worked answer
ਤਰਜੀਹ: 'ਆਸ' ਵਾਲਾ ਪਾਠ ਪਹਿਲਾਂ ਰੱਖੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਖ਼ਰੀ ਪੰਗਤੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹੈ ਅਤੇ 'ਘਰ' ਸ਼ਬਦ ਭਵਿੱਖ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ 'ਇਕੱਲਾ' ਅਤੇ 'ਸੁੱਕੀ' ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਾ ਕਰੋ; ਇਹ ਥੀਸਿਸ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਰੋਧੀ ਸਬੂਤ: ਜੇ ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਪੰਗਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਸਲ ਦਾ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਣਾ, ਕਰਜ਼ਾ ਜਾਂ ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਦਿਖਾਈ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ 'ਘਰ' ਸ਼ਬਦ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੰਭਾਲ: ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਭਾਵਨਾ ਇੱਕ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਸਵੀਕਾਰੋ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਹੋ ਕਿ ਪਾਠ ਵਿੱਚ 'ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ' ਕਿਰਿਆ ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਹੈ; ਕੋਈ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਬੀਜ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਠ ਨੂੰ ਛੱਡਦੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸੀਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹੋ।
3. 'ਘਰ' ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਬਣਾਉਂਦਿਆਂ ਇੱਕ ਵਾਕ ਲਿਖੋ ਜੋ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ, ਪਰ ਆਮ ਵਿਆਖਿਆ ਤੋਂ ਬਚੇ।
Read the worked answer
ਨਮੂਨਾ: 'ਬੀਜ ਨੂੰ ਘਰ ਕਹਿਣਾ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਰੂਪਕ ਹੈ: ਸੁੱਕੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਕੱਲਾ ਕਿਸਾਨ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧ ਦੋਵੇਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।' ਕਿਉਂ ਬਿਹਤਰ ਹੈ: ਇਹ ਵਾਕ ਸਿਰਫ਼ 'ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਮਿਹਨਤ' ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ; ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸ਼ਬਦਾਂ - ਸੁੱਕੀ ਧਰਤੀ, ਇਕੱਲਾ, ਘਰ - ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਤਰਕ ਵਿੱਚ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। 'ਘਰ' ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਉਣ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਕਥਾ-ਸਾਰ ਨਹੀਂ। ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਾਕ ਥੀਸਿਸ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਹਰ ਹਿੱਸੇ ਲਈ ਪੰਗਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸਬੂਤ ਦੇਣਾ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ।