BSEH SS Punjabi key terms

ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਦੌਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾਥ ਜੋਗੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਸਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪੁਰਾਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸਾਹਿਤਕ ਦੌਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਆਧਾਰ ਦਿੱਤਾ।

ਵੀਰ ਰਸ ਦੀ ਲੰਬੀ ਕਵਿਤਾ, ਜੋ ਯੁੱਧ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਮਹਾਨ ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਲਈ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।

ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਰੂਪ, ਜੋ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਹੈ।

ਉਹ ਰਸ ਜੋ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ, ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਠਕ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਤਸ਼ਾਹ ਭਰਦਾ ਹੈ।

ਕਾਵਿ ਦਾ ਆਨੰਦਮਈ ਤੱਤ, ਜੋ ਪਾਠਕ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਵਿੱਚ ਨੌਂ ਰਸ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਲੈਅ ਅਤੇ ਮਾਤਰਾ-ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰੂਪ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਗੀਤਕ ਅਤੇ ਛੰਦ-ਬੱਧ ਬੰਧਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ, ਜਿਸਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮਿੱਟੀ, ਬਿਰਹਾ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਜੀਵਨ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਜੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਾਠਕ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ।

ਅਜਿਹੀ ਵਸਤੂ ਜਾਂ ਸ਼ਬਦ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦੀ ਅਰਥ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਡੂੰਘਾ ਭਾਵ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਅਲੰਕਾਰ ਦੀ ਉਹ ਕਿਸਮ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਵਸਤੂ ਦਾ ਨਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ 'ਜੀਵਨ ਇੱਕ ਸਫ਼ਰ ਹੈ'।

ਕਾਵਿ-ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਜਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦੀ ਜਾਂ ਅਰਥ-ਅਧਾਰਿਤ ਸਾਧਨ, ਜੋ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਭਾਵ-ਗਹਿਰਾਈ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਅਲੰਕਾਰ ਦੀ ਉਹ ਕਿਸਮ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਦੂਜੀ ਨਾਲ 'ਵਾਂਗ', 'ਜਿਵੇਂ' ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਲੰਮਾ ਗਦ-ਟੁਕੜਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਰੂਪ, ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਝਲਕ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲੀ ਗਦ-ਰਚਨਾ, ਜੋ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਵੇਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਜੀਵੰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਗਦ-ਰਚਨਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਾਤਰ, ਟਕਰਾਅ ਅਤੇ ਅੰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਕੋਈ ਭਾਵ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਹਾਣੀ ਜਾਂ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਾਲਪਨਿਕ ਵਿਅਕਤੀ, ਜਿਸਦੇ ਬੋਲ ਅਤੇ ਕਿਰਦਾਰ ਰਾਹੀਂ ਰਚਨਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ।

ਇੱਕ ਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਛੋਟਾ ਨਾਟਕ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਪਾਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੀ ਟਕਰਾਅ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਖੇਡਣ ਲਈ ਲਿਖੀ ਗਈ ਰਚਨਾ, ਜਿਸਦੀ ਕਥਾ ਸੰਵਾਦਾਂ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ।

ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਦੋ ਜਾਂ ਵੱਧ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਬੋਲ, ਜੋ ਕਥਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਜਾਂ ਧਾਤੂਆਂ ਦੇ ਮੇਲ ਸਮੇਂ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਬਦਲਾਅ, ਜਿਵੇਂ 'ਰਾਮ + ਅਵਤਾਰ' ਤੋਂ 'ਰਾਮਾਵਤਾਰ' ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਦੋ ਜਾਂ ਵੱਧ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਹੀ ਪਦ ਬਣਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਵਿਭਕਤੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅੱਗੇ ਲੱਗ ਕੇ ਉਸਦੇ ਅਰਥ ਬਦਲਣ ਜਾਂ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅੰਗ, ਜਿਵੇਂ 'ਅਨ' ਜਾਂ 'ਨਿਰ'।

ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਕੇ ਨਵਾਂ ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅੰਗ, ਜਿਵੇਂ 'ਆਈ' ਜਾਂ 'ਕਾਰ'।

ਉਹ ਸ਼ਬਦ, ਜੋ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ 'ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ'।

ਨਾਂਵ ਜਾਂ ਸਰਵਨਾਂ ਦੇ ਪੁਰਸ਼ ਜਾਂ ਇਸਤਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਭੇਦ, ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਰੂਪ ਬਦਲਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਇੱਕ ਜਾਂ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਣ ਦਾ ਭੇਦ, ਜਿਵੇਂ 'ਮੁੰਡਾ' ਇੱਕਵਚਨ ਅਤੇ 'ਮੁੰਡੇ' ਬਹੁਵਚਨ ਹੈ।

ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਲਿਖਿਆ ਸੰਦੇਸ਼, ਜਿਸਦਾ ਰੂਪ ਰਸਮੀ ਜਾਂ ਨਿੱਜੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਕਿਸੇ ਲੰਮੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ।

ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਪਾਠ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਲਹਿਜ਼ਾ ਬਚਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਬਦਲਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ।

ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਗਦ-ਟੁਕੜੇ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਉਸਦੇ ਅਰਥ, ਸੰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ।

ਅਜਿਹਾ ਵਾਕਾਂਸ਼, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਉਸਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਅਰਥਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਰૂੜ੍ਹੇ ਅਰਥ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।

ਪੀੜ੍ਹੀ-ਦਰ-ਪੀੜ੍ਹੀ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚੱਲੀ ਆਉਂਦੀ ਕਹਾਣੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਝਲਕਦੇ ਹਨ।

ਉਹ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ, ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਢੰਗ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲਦੀਆਂ ਹਨ।

ਲੇਖਕ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਪੁਰਖ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਰਚਨਾ।

ਹਾਸੇ ਜਾਂ ਤੰਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਕਮੀ, ਕੁਰੀਤੀ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈ ਉੱਤੇ ਚੋਟ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਢੰਗ।

ਸ਼ਾਇਰੀ ਦਾ ਰੂਪ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ੇਅਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਸ਼ੇਅਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਰਦੀਫ਼ ਅਤੇ ਕਾਫ਼ੀਆ ਇੱਕੋ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਇੱਕ ਹੀ ਘਟਨਾ ਜਾਂ ਭਾਵਨਾ ਦੁਆਲੇ ਬਣੀ ਸੰਖੇਪ ਗਦ-ਰਚਨਾ, ਜਿਸਦਾ ਅੰਤ ਅਕਸਰ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਸੋਚਣ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋੜ ਕੇ ਅਰਥਪੂਰਨ ਵਾਕ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਜੋ ਲੇਖਣ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।