ਸੰਧੀ-ਵਿਛੇਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਨਿਯਮ, ਤਿੰਨ ਸ਼ਬਦ

ਸਹੀ ਵਿਛੇਦ: ਮਹਾ + ਆਤਮਾ = ਮਹਾਤਮਾ; ਪੁਸਤਕ + ਆਲਾ = ਪੁਸਤਕਾਲਾ। ਨਿਯਮ: ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅ + ਆ ਮਿਲ ਕੇ ਆ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਦੀਰਘ ਸੰਧੀ ਹੈ। ਕਿਉਂ 'ਮਹਾਂ + ਆਤਮਾ' ਨਹੀਂ: 'ਮਹਾਂ' ਕਈ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਂਸ਼ਕਤੀ), ਪਰ 'ਮਹਾਤਮਾ' ਦਾ ਰੂਪ 'ਮਹਾ' ਧਾਤੂ/ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜੇ 'ਮਹਾਂ + ਆਤਮਾ' ਮੰਨੀਏ ਤਾਂ ਨੱਕ ਦੀ ਧੁਨੀ ਦਾ ਲੋਪ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਵੱਖਰਾ ਨਿਯਮ ਮੰਗਦਾ ਹੈ; ਸਾਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ 'ਮਹਾ + ਆਤਮਾ' ਹੈ। ਕਿਉਂ 'ਪੁਸਤਕਾ + ਲਾ' ਨਹੀਂ: 'ਪੁਸਤਕਾ' ਸੁਤੰਤਰ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ; ਲੰਮਾ ਆ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋ ਸਵਰ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਟੈਸਟ: ਪਹਿਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਵੇਖੋ - 'ਪੁਸਤਕ' ਸ਼ਬਦ ਹੈ, 'ਪੁਸਤਕਾ' ਨਹੀਂ।

ਮੁਲਾਂਕਣ: ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਅਰਥ 'ਵੱਡਾ' ਹੋਣ ਕਾਰਨ 'ਮਹਾਂ' ਨੂੰ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਨਿਰੁਕਤੀ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਵੀ ਗਿਣਦਾ ਹੈ। ਟੈਸਟ: 'ਮਹਾਂ' ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨੱਕ ਦੀ ਧੁਨੀ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਚਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਂਭਾਰਤ, ਮਹਾਂਸ਼ਕਤੀ। ਜੇ 'ਮਹਾਂ + ਆਤਮਾ' ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਨਤੀਜਾ 'ਮਹਾਂਤਮਾ' ਵਰਗਾ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਸਾਨੂੰ 'ਮਹਾਤਮਾ' ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨੱਕ ਦੀ ਧੁਨੀ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਸਾਦਾ ਵਿਛੇਦ 'ਮਹਾ + ਆਤਮਾ' ਹੈ। ਵਿਹਾਰਕ ਨਤੀਜਾ: ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਣਾ ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਅਰਥ 'ਵਧੇਰੇ ਚੰਗਾ' ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਵੇਖਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਵਿਛੇਦ ਉਚਾਰਨ ਅਤੇ ਰੂਪ-ਰਚਨਾ ਦੋਵਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਟੈਸਟ 'ਪੁਸਤਕਾਲਾ' ਉੱਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਨਤੀਜਾ: ਵਿਦਿਆ + ਅਰਥੀ = ਵਿਦਿਆਰਥੀ। ਇੱਥੇ ਆ + ਅ ਮਿਲ ਕੇ ਆ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਵੀ ਦੀਰਘ ਸੰਧੀ ਦੇ ਵਿਆਪਕ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਫ਼ਰਕ: ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸਵਰ ਅ (ਮਹਾ, ਪੁਸਤਕ) ਸੀ; ਇੱਥੇ ਪਹਿਲਾ ਸਵਰ ਆ ਹੈ। ਨਿਯਮ ਇੱਕੋ ਹੈ - ਦੋ ਸਵਰ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਸਵਰ ਬਣਦੇ ਹਨ - ਪਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਵਰ ਦੀ ਕਿਸਮ ਬਦਲਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੀਖਿਆ-ਸਲਾਹ: ਜੇ ਸਵਾਲ 'ਇੱਕੋ ਨਿਯਮ' ਪੁੱਛੇ ਤਾਂ ਇਹ ਕਹੋ ਕਿ ਸਿਧਾਂਤ ਇੱਕੋ ਹੈ, ਪਰ ਹਰ ਉਦਾਹਰਨ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਸਵਰ ਵੱਖਰੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਨਤੀਜਾ ਰਟ ਨਾ ਕਰੋ, ਮਿਲਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਿਖਾਓ।