ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਇਹ ਭਾਗ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਮਝ ਜਾਂਚਦਾ ਹੈ - ਕਾਲ-ਵੰਡ, ਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਰਚਨਾਕਾਰ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਲਹਿਰਾਂ। ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਚਨਾ ਦਾ ਰਚਨਾਕਾਰ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਕਾਲ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੱਸਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਦੋ ਰਚਨਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕਾਲ-ਵੰਡ ਦੀ ਰੂਪਰੇਖਾ
- ਆਦਿ ਕਾਲ (ਲਗਭਗ 11ਵੀਂ–15ਵੀਂ ਸਦੀ): ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ ਸ਼ਲੋਕ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਾਥ-ਜੋਗੀ ਬਾਣੀ।
- ਭਗਤੀ ਕਾਲ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੱਕ। 1604 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਕੀਤਾ; ਲਿਖਤ ਦਾ ਕੰਮ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀਆਂ 40 ਵਾਰਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਿਵਸਥਿਤ ਰਚਨਾ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਲ: ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਦੀਆਂ ਕਾਫ਼ੀਆਂ, ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ-ਰਚਨਾ, ਅਤੇ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ 'ਹੀਰ' (1766)।
- ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ: ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਵਲ 'ਸੁੰਦਰੀ' (1898), ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਦੀ ਕਵਿਤਾ, ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦਾ 'ਸਾਵੇ ਪੱਤਰ', ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ।
ਇੱਕ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਉਦਾਹਰਨ
ਪ੍ਰਸ਼ਨ: 'ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ' ਰਸਾਲੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਿਸ ਨੇ ਅਤੇ ਕਦੋਂ ਕੀਤੀ? ਤਰਕ: 'ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ' ਦਾ ਨਾਮ ਸਿੱਧਾ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ; ਰਸਾਲਾ 1933 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਤਨਗਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਮੰਚ ਬਣਿਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਕਾਰ–ਰਚਨਾ ਦੀ ਜੋੜੀ ਯਾਦ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਜਿੱਥੇ ਨੰਬਰ ਕੱਟਦੇ ਹਨ
- ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਦੀਆਂ ਕਾਫ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ 'ਹੀਰ' ਨਾਲ ਰਲਾਉਣਾ।
- 1604 ਦਾ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਸੰਕਲਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੀ ਦਮਦਮੀ ਬੀੜ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਘਟਨਾ ਸਮਝਣਾ।
- ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮ ਲਿਖ ਕੇ ਰਚਨਾ ਨਾ ਲਿਖਣਾ; ਹਰ ਰਚਨਾਕਾਰ ਨਾਲ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਰਚਨਾ ਜ਼ਰੂਰ ਯਾਦ ਰੱਖੋ।