ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਇਕਾਂਗੀ
ਇਸ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਇਕਾਂਗੀ ਦੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਪਾਠ, ਨਾਟ-ਤੱਤ, ਪਾਤਰਾਂ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਨਾਟਕਕਾਰਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਪੁੱਛੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਕਾਂਗੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਲੱਛਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਨਾਟ-ਤੱਤ
- ਕਥਾ: ਨਾਟਕ ਦਾ ਢਾਂਚਾ; ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਟਕਰਾਅ, ਚੜ੍ਹਾਅ, ਸਿਖਰ, ਸਮਾਧਾਨ।
- ਪਾਤਰ: ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਪਾਤਰ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਉਘੜਦਾ ਹੈ; ਹਰ ਪਾਤਰ ਦੀ ਬੋਲੀ ਵੱਖਰੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
- ਸੰਵਾਦ: ਛੋਟਾ, ਸਵਾਭਾਵਿਕ ਤੇ ਟਕਰਾਅ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।
- ਦ੍ਰਿਸ਼-ਵੰਡ: ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਕਈ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਇਕਾਂਗੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ।
- ਮੰਚ-ਨਿਰਦੇਸ਼: ਹਾਵ-ਭਾਵ, ਰੌਸ਼ਨੀ ਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਸੰਕੇਤ।
ਨਾਟਕਕਾਰ
- ਈਸ਼ਵਰ ਚੰਦਰ ਨੰਦਾ - ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦੇ ਮੋਢੀ; 'ਸੁਭੱਦਰਾ'।
- ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ - 'ਲੋਹਾ ਕੁੱਟ', 'ਕਣਕ ਦੀ ਬੱਲੀ'; ਮੰਚ-ਸ਼ੈਲੀ ਤੇ ਰੰਗ-ਸਜਾਵਟ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ।
- ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ - ਰੰਗਮੰਚ ਕਾਰਕੁਨ, ਲੋਕ-ਚੇਤਨਾ ਵਾਲੇ ਨਾਟਕ।
ਇੱਕ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਉਦਾਹਰਨ
ਪ੍ਰਸ਼ਨ: ਇਕਾਂਗੀ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਫ਼ਰਕ ਦੱਸੋ। ਤਰਕ: ਇਕਾਂਗੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਥੋੜ੍ਹੇ ਪਾਤਰ ਤੇ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਟਕਰਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸਮਾਂ ਵੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਉਪ-ਕਥਾਵਾਂ ਤੇ ਕਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉੱਤਰ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਗਿਣਾ ਕੇ ਲਿਖੋ।
ਜਿੱਥੇ ਨੰਬਰ ਕੱਟਦੇ ਹਨ
- ਇਕਾਂਗੀ ਦਾ ਸਾਰ ਲਿਖਣਾ ਪਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾ ਦੱਸਣਾ।
- ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਇਕਾਂਗੀ ਦੇ ਲੱਛਣ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਰਲਾ ਦੇਣਾ।
- ਪਾਤਰ ਦੇ ਨਾਮ ਜਾਂ ਨਾਟਕਕਾਰ ਦੀ ਸਪੈਲਿੰਗ ਗ਼ਲਤ ਲਿਖਣਾ।