ਵਿਆਕਰਨ – ਸੰਧੀ, ਸਮਾਸ, ਉਪਸਰਗ, ਪ੍ਰਤਿਅਯ, ਕਿਰਿਆ, ਲਿੰਗ, ਵਚਨ
ਵਿਆਕਰਨ ਭਾਗ ਸ਼ਬਦ-ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ-ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲਈ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਨਿਯਮ ਦੱਸਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ; ਸਿਰਫ਼ ਨਤੀਜਾ ਲਿਖਣ 'ਤੇ ਪੂਰੇ ਨੰਬਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ।
ਸੰਧੀ
- ਸਵਰ ਸੰਧੀ: ਹਿਮ + ਆਲਾ = ਹਿਮਾਲਾ (ਅ + ਆ = ਆ, ਦੀਰਘ)। ਪਰ + ਉਪਕਾਰ = ਪਰੋਪਕਾਰ (ਅ + ਉ = ਓ, ਗੁਣ)। ਸੂਰਜ + ਉਦੈ = ਸੂਰਜੋਦੈ।
- ਵਿਅੰਜਨ ਸੰਧੀ: ਸਤ੍ + ਜਨ = ਸੱਜਨ; ਜਗ੍ + ਨਾਥ = ਜਗਨਾਥ।
- ਵਿਸਰਗ ਸੰਧੀ: ਦੁਃ + ਖ = ਦੁੱਖ; ਨਿਃ + ਚੈ = ਨਿਸ਼ਚੈ; ਮਨਃ + ਰਥ = ਮਨੋਰਥ।
ਸਮਾਸ
- ਤਤਪੁਰਸ਼: ਰਾਜਪੁੱਤਰ = ਰਾਜੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ।
- ਕਰਮਧਾਰਯ: ਨੀਲਕਮਲ = ਨੀਲਾ ਕਮਲ।
- ਬਹੁਵ੍ਰੀਹੀ: ਦਸ਼ਾਨਨ = ਦਸ ਮੁੱਖਾਂ ਵਾਲਾ।
- ਦਵੰਦ: ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ।
- ਦਵਿਗੁ: ਚੌਰਾਹਾ = ਚਾਰ ਰਾਹਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ।
- ਅਵਯਯੀਭਾਵ: ਯਥਾਸ਼ਕਤੀ = ਸ਼ਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ (ਪਹਿਲਾ ਅੰਸ਼ ਅਵਿਅਯ)।
ਉਪਸਰਗ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਅਯ
ਉਪਸਰਗ: ਅਨੁ (ਅਨੁਕੂਲ), ਨਿਰ (ਨਿਰਦੋਸ਼), ਸੁ (ਸੁਗੰਧ), ਪ੍ਰ (ਪ੍ਰਗਟ); ਫ਼ਾਰਸੀ-ਅਰਬੀ: ਬੇ (ਬੇਪਰਵਾਹ), ਨਾ (ਨਾਲਾਇਕ), ਹਮ (ਹਮਦਰਦ), ਖੁਸ਼ (ਖੁਸ਼ਹਾਲ)। ਪ੍ਰਤਿਅਯ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਨ - ਕਿਰਤ (ਕ੍ਰਿਤ): ਪੜ੍ਹ + ਆਈ = ਪੜ੍ਹਾਈ, ਲਿਖ + ਆਰੀ = ਲਿਖਾਰੀ; ਤੱਧਿਤ: ਸੋਹਣਾ + ਪਣ = ਸੋਹਣਾਪਣ, ਮਿੱਠਾ + ਆਸ = ਮਿਠਾਸ।
ਕਿਰਿਆ, ਲਿੰਗ, ਵਚਨ
ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਕਾਲ ਤਿੰਨ ਹਨ; ਵਾਚ - ਕਰਤਰੀ (ਰਾਮ ਨੇ ਰੋਟੀ ਖਾਧੀ), ਕਰਮ (ਰਾਮ ਤੋਂ ਰੋਟੀ ਖਾਧੀ ਗਈ), ਭਾਵ। ਲਿੰਗ ਦੋ: ਪੁਲਿੰਗ ਤੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ; ਅੰਤ 'ਆ' ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਬਹੁਤੇ 'ਈ' ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ (ਲੜਕਾ–ਲੜਕੀ)। ਵਚਨ: ਘੋੜਾ–ਘੋੜੇ, ਕੁੜੀ–ਕੁੜੀਆਂ, ਕਿਤਾਬ–ਕਿਤਾਬਾਂ।
ਜਿੱਥੇ ਨੰਬਰ ਕੱਟਦੇ ਹਨ
- ਸੰਧੀ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਖਣਾ ਪਰ ਵਿਛੋੜਾ ਨਾ ਦੱਸਣਾ।
- ਸਮਾਸ ਅਤੇ ਸੰਧੀ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸਮਝਣਾ।
- 'ਦੁੱਖ' ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸਰਗ ਸੰਧੀ ਪਛਾਣਨੀ ਨਾ ਆਉਣੀ।