First 50 of 200 questions. Each one lists the choices, the correct answer, and an explanation. The checker at the top of this page saves progress in this browser when it is available.
Continue in the practice tool above to load more questions, 50 at a time.
Question 1अपठित गद्यांश एवं पद्यांश (Unseen prose and verse comprehension)
अपठितं गद्यांशम् - 'सुभाषितानि न केवलं मनोरञ्जनाय भवन्ति, अपि तु जीवनस्य मार्गदर्शकानि अपि सन्ति। यः सुभाषितं पठति, सः शब्दानां गभीरम् अर्थं विचिन्त्य स्वयं ज्ञानं लभते।' - अस्य गद्यांशस्य अनुसारं सुभाषितानां मुख्यं प्रयोजनं किम्?
- व्याकरणस्य शिक्षणम्
- केवलं मनोरञ्जनम्
- जीवनस्य मार्गदर्शनम् Correct answer.
- काव्यशास्त्रस्य अध्ययनम्
Explanation
गद्यांशे स्पष्टम् उक्तं यत् सुभाषितानि न केवलं मनोरञ्जनाय अपि तु जीवनस्य मार्गदर्शकानि अपि भवन्ति इति। अतः मुख्यं प्रयोजनं मार्गदर्शनम् इति सिद्ध्यति। मनोरञ्जनं तु केवलम् अंशः, न तु मुख्यः उद्देश्यः।
Question 2अपठित गद्यांश एवं पद्यांश (Unseen prose and verse comprehension)
अपठितं गद्यांशम् - 'आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः। नास्त्युद्यमसमो बन्धुः कृत्वा यं नावसीदति।' - अत्र 'रिपुः' इति पदं कस्य उपमानेन प्रयुक्तम्?
- शरीरस्य
- बन्धोः
- उद्यमस्य
- आलस्यस्य Correct answer.
Explanation
श्लोके 'आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः' इति वाक्ये आलस्यं रिपुः इति प्रतिपादितम्। अतः 'रिपुः' इति पदम् आलस्यस्य विषये प्रयुक्तम्, नान्यस्य। एतत् श्लोकस्य प्रथमार्धस्य स्पष्टः अर्थः।
Question 3अपठित गद्यांश एवं पद्यांश (Unseen prose and verse comprehension)
अपठितं पद्यांशम् - 'उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः। न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः।' - अत्र दृष्टान्तेन किं सूच्यते?
- वने मृगाणां बाहुल्यम् अस्ति
- मृगाः सिंहाद् बिभ्यति
- सिंहः सर्वदा जागर्ति
- केवलम् इच्छया कार्याणि न सिद्ध्यन्ति Correct answer.
Explanation
श्लोके उक्तं यत् कार्याणि उद्यमेन सिध्यन्ति, न तु मनोरथैः। सुप्तस्य सिंहस्य मुखे मृगाः न प्रविशन्ति इति दृष्टान्तेन प्रयत्नस्य आवश्यकता दर्शिता। अतः केवलम् इच्छया कार्यसिद्धिः न भवति इति सूच्यते।
Question 4अपठित गद्यांश एवं पद्यांश (Unseen prose and verse comprehension)
अपठितं गद्यांशम् - 'विद्या ददाति विनयं विनयाद् याति पात्रताम्। पात्रत्वाद् धनम् आप्नोति धनाद् धर्मं ततः सुखम्।' - अत्र कः क्रमः प्रदर्शितः?
- विनयः → विद्या → धर्मः → धनम्
- विद्या → विनयः → पात्रता → धनम् → धर्मः → सुखम् Correct answer.
- सुखं → धर्मः → धनं → विद्या
- धनं → विद्या → विनयः → सुखम्
Explanation
श्लोके 'विद्या ददाति विनयम्' इति आरभ्य क्रमशः विनयात् पात्रता, पात्रत्वाद् धनम्, धनाद् धर्मः, ततः सुखम् इति क्रमः स्पष्टः। अतः विकल्पः द्वितीयः एव श्लोकस्य क्रमं यथावत् प्रतिबिम्बयति। अन्ये विकल्पाः क्रमं विपर्यस्यन्ति।
Question 5अपठित गद्यांश एवं पद्यांश (Unseen prose and verse comprehension)
अपठितं गद्यांशम् - 'पुस्तकानि अस्माकं मित्राणि सन्ति। तानि कदापि न कुप्यन्ति, न च परित्यजन्ति। यदा मनुष्यः एकाकी भवति, तदा पुस्तकानि एव तस्य साहाय्यं कुर्वन्ति।' - अत्र पुस्तकानां मित्रत्वं कुत्र न्यूनं भवति इति गद्यांशः सूचयति?
- पुस्तकानि केवलं ज्ञानं ददति, भावनां न
- पुस्तकानि कदापि न कुप्यन्ति
- पुस्तकानि मनुष्यं न परित्यजन्ति
- पुस्तकानि एकाकिनः साहाय्यं कुर्वन्ति Correct answer.
Explanation
गद्यांशे पुस्तकानां मित्रत्वं त्रिभिः लक्षणैः वर्णितम् - अक्रोधः, अपरित्यागः, एकाकिनः साहाय्यं च। एकाकिनः साहाय्यम् इति सर्वाधिकं हृदयस्पर्शि लक्षणम्, यत् सूचयति यत् पुस्तकानि मित्रवत् आत्मीयतया सहाय्यं कुर्वन्ति। अतः एतत् एव मित्रत्वस्य गभीरतमं प्रमाणम्।
Question 6अपठित गद्यांश एवं पद्यांश (Unseen prose and verse comprehension)
अपठितं पद्यांशम् - 'अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत्। स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते।' - अत्र 'वाङ्मयं तपः' इति केन विशेषणत्रयेण सह सम्बद्धम्?
- अनुद्वेगकरं, सत्यं, प्रियहितं च Correct answer.
- वाक्यं, सत्यं, अनुद्वेगः च
- स्वाध्यायः, अभ्यसनं, तपः च
- सत्यं, प्रियं, हितं च
Explanation
श्लोके वाक्यस्य त्रीणि विशेषणानि उक्तानि - अनुद्वेगकरं, सत्यं, प्रियहितं च। एतैः गुणैः युक्तं वाक्यं तथा स्वाध्यायाभ्यसनं च वाङ्मयं तपः इति उच्यते। अतः विशेषणत्रयं 'अनुद्वेगकरं सत्यं प्रियहितं च' इति एव यथार्थम्।
Question 7अपठित गद्यांश एवं पद्यांश (Unseen prose and verse comprehension)
अपठितं गद्यांशम् - 'यत्र नार्यः पूज्यन्ते, रमन्ते तत्र देवताः। यत्र तासां न पूजा, सर्वं तत्र फलं वृथा।' - अस्य गद्यांशस्य मुख्यं सन्देशं कः विकल्पः सर्वोत्तमं सङ्गृह्णाति?
- देवताः केवलं मन्दिरे वसन्ति
- पूजा केवलं गृहे कर्तव्या
- फलानां वृथा भवनं निन्दनीयम्
- नारीणां सम्मानः समाजस्य श्रेयसे आवश्यकः Correct answer.
Explanation
गद्यांशे नारीणां पूजनं सम्मानं च यत्र भवति तत्र देवतानां वासः उक्तः; तासां पूजाभावे सर्वं फलं वृथा भवति इति। अतः नारीसम्मानः समाजकल्याणाय अनिवार्यः इति मुख्यः सन्देशः। देवतानां वासः अत्र दृष्टान्तमात्रम्।
Question 8अपठित गद्यांश एवं पद्यांश (Unseen prose and verse comprehension)
अपठितं पद्यांशम् - 'क्षमा बलम् अशक्तानां शक्तानां भूषणं क्षमा। क्षमा वशीकृतिर्लोके क्षमया किं न साध्यते।' - अत्र 'क्षमा' इति पदं कति वारं प्रयुक्तम्?
- त्रिः
- द्विः
- चतुः Correct answer.
- पञ्चकृत्वः
Explanation
श्लोके 'क्षमा बलम्', 'शक्तानां भूषणं क्षमा', 'क्षमा वशीकृतिः', 'क्षमया किं न साध्यते' इति चत्वारि स्थानानि सन्ति, यत्र क्षमाशब्दः प्रयुक्तः। 'क्षमया' इति तृतीयाविभक्तौ अपि स एव शब्दः। अतः एकूणं चतुर्वारं प्रयोगः।
Question 9अपठित गद्यांश एवं पद्यांश (Unseen prose and verse comprehension)
अपठितं गद्यांशम् - 'सत्सङ्गतिः मनुष्यस्य जीवने महती शक्तिः। यथा पङ्कः सुगन्धं दूषयति, तथा कुसङ्गतिः अपि सज्जनं दूषयति। यथा चन्दनः काष्ठं सुगन्धं ददाति, तथा सत्सङ्गतिः अपि साधुं सज्जनं करोति।' - अत्र कति दृष्टान्ताः प्रयुक्ताः?
- द्वौ Correct answer.
- त्रयः
- चत्वारः
- एकः
Explanation
गद्यांशे द्वौ दृष्टान्तौ स्तः - पङ्कस्य सुगन्धदूषणं कुसङ्गतेः उदाहरणम्, चन्दनस्य सुगन्धदानं सत्सङ्गतेः उदाहरणम्। एतौ एव 'यथा...तथा' इति युग्मेन प्रदर्शितौ। अतः द्वौ इति सम्यक्।
Question 10अपठित गद्यांश एवं पद्यांश (Unseen prose and verse comprehension)
अपठितं पद्यांशम् - 'न चौरहार्यं न च राजहार्यं न भ्रातृभाज्यं न च भारकारि। व्यये कृते वर्धति एव नित्यं विद्याधनं सर्वधनप्रधानम्।' - अत्र विद्याधनस्य कः गुणः न उक्तः?
- चोरेण हर्तुं न शक्यते
- व्ययेन वर्धते
- सर्वेभ्यः वितर्यते Correct answer.
- राज्ञा हर्तुं न शक्यते
Explanation
श्लोके विद्याधनस्य चत्वारः गुणाः उक्ताः - चौरहार्यं न, राजहार्यं न, भ्रातृभाज्यं न, भारकारि न, व्यये कृते वर्धति च। 'सर्वेभ्यः वितर्यते' इति गुणः श्लोके न कुत्रापि उक्तः। प्रश्नः 'न उक्तः' इति पृच्छति, अतः चतुर्थः विकल्पः उचितः।
Question 11अपठित गद्यांश एवं पद्यांश (Unseen prose and verse comprehension)
अपठितं गद्यांशम् - 'मित्रं यदि प्रियं वदति, तत् न सर्वदा हितम्। शत्रुः यदि कटु वदति, तत् न सर्वदा अहितम्। विवेकी जनः वचनस्य न केवलं रूपं पश्यति, अपि तु तस्य हृदयं पश्यति।' - अस्य गद्यांशस्य आशयः कः?
- कटुवचनं सर्वदा हितकरम्
- शत्रूणां वचनं सर्वदा असत्यम्
- वचनं गुणदोषाभ्यां विवेचनीयम् Correct answer.
- मित्राणां वचनं सर्वदा सत्यम्
Explanation
गद्यांशः वदति यत् मित्रवचनं सर्वदा हितं न, शत्रुवचनं सर्वदा अहितं न। विवेकी जनः वचनस्य रूपं न, अपि तु हृदयं पश्यति। अतः वचनं गुणदोषाभ्यां विवेचनीयम् इति आशयः, न तु वक्तुः पक्षपातेन।
Question 12अपठित गद्यांश एवं पद्यांश (Unseen prose and verse comprehension)
अपठितं पद्यांशम् - 'प्रियवाक्यप्रदानेन सर्वे तुष्यन्ति जन्तवः। तस्माद् वाक्यं सदा ब्रूयात् प्रियं सत्यं च मानवः।' - अत्र 'तुष्यन्ति' इति क्रियापदस्य कर्ता कः?
- मानवः
- सर्वे जन्तवः Correct answer.
- प्रियवाक्यम्
- वाक्यम्
Explanation
'सर्वे तुष्यन्ति जन्तवः' इति वाक्ये कर्तृपदं 'सर्वे जन्तवः' इति। क्रियापदं 'तुष्यन्ति' बहुवचने प्रयुक्तम्, तत् बहुवचनकर्त्रा एव सङ्गच्छते। 'मानवः' तु द्वितीयार्धस्य कर्ता, न तु तुष्यन्ति इति क्रियायाः।
Question 13अपठित गद्यांश एवं पद्यांश (Unseen prose and verse comprehension)
अपठितं गद्यांशम् - 'अन्नाद् भवन्ति भूतानि पर्जन्याद् अन्नसम्भवः। यज्ञाद् भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः।' - अत्र 'अन्नात्' इति पञ्चमीविभक्त्या कः सम्बन्धः सूच्यते?
- अन्नस्य स्थानम्
- अन्नस्य कालः
- अन्नस्य कार्यत्वम्
- अन्नस्य कारणत्वम् Correct answer.
Explanation
पञ्चमीविभक्तिः 'अन्नात् भवन्ति भूतानि' इति वाक्ये हेतुं कारणं वा द्योतयति - अन्नात् भूतानि भवन्ति इति। अतः अन्नं भूतानां कारणम् इति सूच्यते, न तु तेषां कार्यम्। एषः एव हेत्वर्थे पञ्चम्याः प्रयोगः।
Question 14अपठित गद्यांश एवं पद्यांश (Unseen prose and verse comprehension)
अपठितं गद्यांशम् - 'यदि त्वं ज्ञानिनां सङ्गं कर्तुम् इच्छसि, तर्हि प्रथमं स्वस्य अज्ञानं स्वीकुरु। यः स्वम् अज्ञानिनं मन्यते, सः एव ज्ञानस्य पात्रं भवति।' - गद्यांशानुसारं ज्ञानप्राप्तेः प्रथमः सोपानः कः?
- स्वाज्ञानस्य स्वीकारः Correct answer.
- वादविवादः
- ज्ञानिनां सङ्गतिः
- ग्रन्थानां पठनम्
Explanation
गद्यांशे 'प्रथमं स्वस्य अज्ञानं स्वीकुरु' इति स्पष्टम् आदेशः विद्यते। ततः एव ज्ञानिनां सङ्गतिः फलदायिनी भवति। अतः स्वाज्ञानस्वीकारः एव प्रथमः सोपानः, अन्ये तु ततः परं वा सहायकाः वा।
Question 15अपठित गद्यांश एवं पद्यांश (Unseen prose and verse comprehension)
अपठितं पद्यांशम् - 'अहं च त्वं च राजेन्द्र लोकनाथौ उभावपि। बहुव्रीहिरहं राजन् षष्ठीतत्पुरुषः त्वम्।' - अत्र कः व्याकरणविषयः उपहासेन प्रतिपाद्यते?
- कारकविभक्तिः
- समासविभागः Correct answer.
- धातुरूपसिद्धिः
- सन्धिविधिः
Explanation
श्लोके 'बहुव्रीहिः अहम्', 'षष्ठीतत्पुरुषः त्वम्' इति समासयोः नाम्नी स्पष्टं प्रयुक्ते। एतेन समासविभागस्य विषयः उपहासपूर्वकं प्रतिपाद्यते - राजा स्वयं बहुव्रीहिः, सेवकः षष्ठीतत्पुरुषः इति। अतः प्रश्नस्य उत्तरं समासविभागः।
Question 16अपठित गद्यांश एवं पद्यांश (Unseen prose and verse comprehension)
अपठितं गद्यांशम् - 'सर्वे गुणाः काञ्चनम् आश्रयन्ते। शौर्यं विद्या च यस्य अस्ति, तस्य एव लोके महत् स्थानम्।' - अत्र 'काञ्चनम्' इति पदं केन अर्थेन प्रयुक्तम्?
- सुवर्णम् Correct answer.
- काञ्चनवृक्षम्
- यशः
- धनम्
Explanation
'सर्वे गुणाः काञ्चनम् आश्रयन्ते' इति लोकोक्तौ काञ्चनं सुवर्णम् इति अर्थः ग्राह्यः, यतः गुणाः सुवर्णं यथा शोभन्ते तथा आश्रयन्ते इति भावः। अत्र 'काञ्चन' शब्दः सुवर्णस्य एव वाचकः, न तु सामान्यधनस्य। अतः प्रथमः विकल्पः यथार्थः।
Question 17अपठित गद्यांश एवं पद्यांश (Unseen prose and verse comprehension)
अपठितं पद्यांशम् - 'न त्वं राजा न चाहं राजा, राजा तु केवलं धर्मः। यथा धर्मः तथा राज्यम्, न यथा मनः तथा।' - अत्र 'राजा' इति पदं कस्य विषये मुख्यतया प्रयुक्तम्?
- त्वं इति जनस्य
- धर्मस्य Correct answer.
- मनसः
- अहं इति वक्तुः
Explanation
श्लोके 'न त्वं राजा न चाहं राजा, राजा तु केवलं धर्मः' इति स्पष्टं निर्दिष्टम् - राजा इति पदं धर्मस्य विषये मुख्यतया प्रयुक्तम्। 'त्वं' 'अहं' इति पदे निषेधेन सह प्रयुक्ते, अतः ते न राजानः। एवं धर्मः एव राज्यस्य आधारः इति भावः।
Question 18अपठित गद्यांश एवं पद्यांश (Unseen prose and verse comprehension)
अपठितं गद्यांशम् - 'जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः। स हेतुः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च।' - अस्य गद्यांशस्य मुख्यं सन्देशं कः विकल्पः सङ्गृह्णाति?
- अल्पाल्पः प्रयत्नः अपि महत् फलं ददाति Correct answer.
- घटः केवलं जलेन पूर्यते
- जलबिन्दवः व्यर्थाः भवन्ति
- विद्या केवलं धनाय भवति
Explanation
श्लोके जलबिन्दूनां क्रमिकनिपातेन घटः पूर्यते इति दृष्टान्तेन अल्पस्य अपि निरन्तरप्रयत्नस्य महत् फलं भवति इति सूच्यते। विद्या धर्मः धनं च एवं क्रमेण एव वर्धन्ते। अतः अल्पप्रयत्नस्य अपि महाफलदायकत्वं मुख्यः सन्देशः।
Question 19अपठित गद्यांश एवं पद्यांश (Unseen prose and verse comprehension)
अपठितं पद्यांशम् - 'पुस्तकस्था तु या विद्या परहस्तगतं धनम्। कार्यकाले समुत्पन्ने न सा विद्या न तद् धनम्।' - अत्र 'न सा विद्या' इति कः भावः सूचितः?
- विद्या पुस्तके न भवति एव
- परहस्तगतं धनं रक्ष्यते
- विद्या धनं च समानौ
- पुस्तकस्था विद्या कार्यकाले उपयोगिनी न भवति Correct answer.
Explanation
श्लोके पुस्तकस्था विद्या परहस्तगतं धनं च तुल्ये उक्ते - कार्यकाले समुत्पन्ने सा विद्या न भवति, तत् धनं न भवति इति। अर्थः - केवलं सङ्गृहीता विद्या उपयोगे न आगच्छति, स्मरणे न तिष्ठति। अतः पुस्तकस्था विद्या कार्यकाले उपयोगिनी न भवति इति भावः।
Question 20अपठित गद्यांश एवं पद्यांश (Unseen prose and verse comprehension)
अपठितं गद्यांशम् - 'दुर्जनः सज्जनं दृष्ट्वा दोषान् एव पश्यति। सज्जनः दुर्जनं दृष्ट्वा अपि गुणम् एव अन्विष्यति। अयं भेदः तयोः स्वभावस्य।' - अत्र 'स्वभावस्य भेदः' इति केन उदाहरणेन स्पष्टीकृतः?
- दुर्जनः सज्जनं दोषैः पश्यति, सज्जनः गुणैः Correct answer.
- उभौ अपि दोषान् एव पश्यतः
- दुर्जनः गुणान् पश्यति, सज्जनः दोषान्
- उभौ अपि गुणान् एव पश्यतः
Explanation
गद्यांशे उक्तं यत् दुर्जनः सज्जनं दृष्ट्वा अपि दोषान् एव पश्यति, सज्जनः दुर्जनं दृष्ट्वा अपि गुणम् एव अन्विष्यति। एतत् एव तयोः स्वभावभेदस्य उदाहरणम्। अतः प्रथमः विकल्पः एव गद्यांशस्य आशयं यथावत् प्रतिबिम्बयति।
Question 21अपठित गद्यांश एवं पद्यांश (Unseen prose and verse comprehension)
अपठितं पद्यांशम् - 'विद्या नाम नरस्य रूपम् अधिकं प्रच्छन्नगुप्तं धनम्। विद्या भोगकरी यशस्विनि सदा विद्या गुरूणां गुरुः।' - अत्र 'गुरूणां गुरुः' इति विद्यायाः विशेषणं किम् अर्थं द्योतयति?
- विद्या गुरुभ्यः न्यूना अस्ति
- विद्या गुरूणाम् अपि उपदेष्ट्री Correct answer.
- विद्या गुरुवत् पूज्या
- विद्या गुरुभिः एव दीयते
Explanation
'गुरूणां गुरुः' इति षष्ठीबहुवचनस्य प्रयोगः द्योतयति यत् विद्या गुरूणाम् अपि गुरुः, अर्थात् तेषां गुरूणाम् अपि उपदेष्ट्री। अनेन विद्यायाः सर्वोत्कृष्टता प्रतिपाद्यते। अतः द्वितीयः विकल्पः एव समीचीनः।
Question 22अपठित गद्यांश एवं पद्यांश (Unseen prose and verse comprehension)
अपठितं गद्यांशम् - 'यः परस्य अपकारं चिन्तयति, सः स्वस्य एव हानिं करोति। यः परस्य हितं चिन्तयति, सः स्वस्य एव हितं करोति। एषा लोकयात्रा।' - अत्र 'एषा लोकयात्रा' इति किम् आश्रयति?
- परहितपरः अपकारयोः फलं स्वस्य एव भवति Correct answer.
- परहितं न कदापि कर्तव्यम्
- लोकयात्रा केवलं यात्रया चलति
- अपकारः एव लाभाय भवति
Explanation
गद्यांशे परस्य अपकारचिन्तकः स्वस्य एव हानिं करोति, परस्य हितचिन्तकः स्वस्य एव हितं करोति इति उक्तम्। एतत् एव 'एषा लोकयात्रा' इति पदेन सङ्गृहीतम् - अर्थात् परस्मै कृतस्य कर्मणः फलं कर्तरि एव आपतति। अतः प्रथमः विकल्पः समीचीनः।
Question 23अपठित गद्यांश एवं पद्यांश (Unseen prose and verse comprehension)
अपठितं पद्यांशम् - 'रूपं यौवनम् एतत् सर्वं विद्यया एव शोभते। निर्विद्यस्य जनस्य यथा वने काष्ठं तथा जीवनम्।' - अत्र निर्विद्यजनस्य जीवनं केन उपमीयते?
- यौवनेन
- वने काष्ठेन Correct answer.
- रूपेण
- विद्यया
Explanation
श्लोके 'निर्विद्यस्य जनस्य यथा वने काष्ठं तथा जीवनम्' इति स्पष्टम् उपमानं प्रयुक्तम् - वने काष्ठम् इव तस्य जीवनम्। वने काष्ठं यथा निष्प्रयोजनं तिष्ठति, तथा विद्याहीनस्य जीवनम् अपि निष्फलम् इति भावः। अतः प्रथमः विकल्पः एव यथार्थः।
Question 24अपठित गद्यांश एवं पद्यांश (Unseen prose and verse comprehension)
अपठितं गद्यांशम् - 'यथा दीपः स्थितः सन् अपि प्रकाशं ददाति, तथा ज्ञानी स्थितः सन् अपि लोकं प्रकाशयति। यथा च दीपः स्वयं न दह्यते, तथा ज्ञानी स्वयं न बाध्यते।' - अत्र दीपदृष्टान्तेन कति साम्यानि दर्शितानि?
- एकम्
- त्रीणि
- द्वे Correct answer.
- चत्वारि
Explanation
गद्यांशे दीपस्य द्वे साम्ये उक्ते - यथा दीपः प्रकाशं ददाति तथा ज्ञानी लोकं प्रकाशयति; यथा दीपः स्वयं न दह्यते तथा ज्ञानी स्वयं न बाध्यते। अतः 'यथा...तथा' इति द्वौ युग्मौ एव स्तः। अतः द्वे इति उत्तरं सम्यक्।
Question 25अपठित गद्यांश एवं पद्यांश (Unseen prose and verse comprehension)
अपठितं पद्यांशम् - 'असतो मा सद्गमय, तमसो मा ज्योतिर्गमय, मृत्योर् मा अमृतं गमय।' - अत्र 'मा' इति पदं कस्य क्रियायाः सह प्रयुक्तम्?
- अमृतम् इति पदस्य
- ज्योतिः इति पदस्य
- असतः इति पदस्य
- गमय इति क्रियायाः Correct answer.
Explanation
त्रिषु अपि वाक्येषु 'मा' इति निषेधार्थकं पदं 'गमय' इति क्रियापदेन सह एव प्रयुक्तम् - असतो मा गमय, तमसो मा गमय, मृत्योः मा अमृतं गमय। मा इति निपातः क्रियापदस्य एव उपसर्गवत् तिष्ठति। अतः प्रथमः विकल्पः एव यथार्थः।
Question 26अपठित गद्यांश एवं पद्यांश (Unseen prose and verse comprehension)
अपठितं पद्यांशम् - 'पिता वित्तं पालयति, माता स्नेहेन रक्षति। गुरुः विद्यां ददाति, सज्जनः मार्गं दर्शयति। एतेषां साहाय्येन मानवः जीवने उन्नतिं प्राप्नोति।' - अत्र 'गुरुः विद्यां ददाति' इति वाक्ये गुरोः किं कार्यं कथितम्?
- स्नेहेन रक्षणम्
- मार्गस्य दर्शनम्
- वित्तस्य पालनम्
- विद्यायाः दानम् Correct answer.
Explanation
गद्यांशे प्रत्येकं पात्रं स्वकार्येण सह निर्दिष्टम् - पिता वित्तं पालयति, माता स्नेहेन रक्षति, गुरुः विद्यां ददाति इति। अतः 'गुरुः विद्यां ददाति' इत्यत्र गुरोः कार्यं विद्यादानम् एव स्पष्टं भवति। अन्यानि कार्याणि श्लोके अन्येषां पात्राणां कृते उक्तानि।
Question 27अपठित गद्यांश एवं पद्यांश (Unseen prose and verse comprehension)
अपठितं गद्यांशम् - 'व्यायामेन शरीरं दृढं भवति, रोगाः दूरं गच्छन्ति। यः प्रतिदिनं प्रातःकाले भ्रमति, तस्य आरोग्यं सम्यक् तिष्ठति। आलस्यं तु शरीरस्य शत्रुः एव।' - अस्य गद्यांशस्य मुख्यं विषयम् किम्?
- आलस्यस्य महिमा
- व्यायामस्य आरोग्यलाभः Correct answer.
- रोगाणां कारणानि
- प्रातःकालस्य सौन्दर्यम्
Explanation
गद्यांशे व्यायामेन शरीरस्य दार्ढ्यं रोगाणां दूरीकरणं च प्रधानतया कथितम्, आलस्यं च शत्रुः इति निन्दितम्। अतः समग्रस्य पाठस्य केन्द्रीयः विषयः व्यायामेन आरोग्यस्य लाभः एव। शेषं विवरणं तस्यैव समर्थनम्।
Question 28अपठित गद्यांश एवं पद्यांश (Unseen prose and verse comprehension)
अपठितं पद्यांशम् - 'सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयान् न ब्रूयात् सत्यम् अप्रियम्। प्रियं च नानृतं ब्रूयात् एषः धर्मः सनातनः।' - अत्र 'न ब्रूयात् सत्यम् अप्रियम्' इत्यस्य भावः कः?
- अप्रियं सत्यं न वक्तव्यम् Correct answer.
- प्रियं वचनं असत्यं स्यात् एव
- सत्यं सर्वदा अप्रियं भवति एव
- सत्यवचनं केवलं राज्ञे योग्यम्
Explanation
श्लोके विधिः अयं - सत्यं प्रियं च वक्तव्यम्, किन्तु अप्रियं सत्यं न वक्तव्यम् इति। 'न ब्रूयात्' इति निषेधः वचनविषये प्रयुक्तः, न तु सत्यस्य स्वरूपविषये। अतः भावः भवति - यत् सत्यम् अपि अप्रियं तत् न उच्येत।
Question 29अपठित गद्यांश एवं पद्यांश (Unseen prose and verse comprehension)
अपठितं गद्यांशम् - 'नदीषु जलं यथा निम्नं प्रति गच्छति, तथा ज्ञानं विनयिनं प्रति आगच्छति। यः गर्वेण पूर्णः, तस्य हृदये ज्ञानं न तिष्ठति। विनयः एव ज्ञानस्य पात्रम्।' - अत्र 'निम्नं प्रति' इति पदस्य गद्यांशे कः अर्थः अभिप्रेतः?
- जलस्य शोषणम्
- पर्वतस्य शिखरम्
- वेगेन प्रवहणम्
- गभीरं नीचस्थानम् Correct answer.
Explanation
उपमायाम् उक्तं यत् जलं निम्नप्रदेशं प्रति यथा गच्छति तथा ज्ञानं विनयिनं प्रति आगच्छति इति। अत्र 'निम्नम्' इति स्थानवाचकं पदं नम्रतायाः प्रतीकम्, अर्थात् गभीरं नीचस्थानम्। एवं विनयेन ज्ञानं प्राप्यते इति साम्यं सिद्ध्यति।
Question 30अपठित गद्यांश एवं पद्यांश (Unseen prose and verse comprehension)
अपठितं पद्यांशम् - 'न अस्ति मे वित्तं न च राज्यं न च सेवकाः। केवलं मे हृदि शुद्धं सत्यं च वचनं च अस्ति। तेन एव अहं लोके पूज्यः भवामि।' - अत्र वक्तुः अनुसारं तस्य पूज्यत्वस्य कारणं किम्?
- सेवकानां परित्यागः एव हेतुः
- वित्तस्य अभावः एव मुख्यः हेतुः
- हृदयस्य शुद्धता सत्यवचनं च Correct answer.
- राज्यस्य त्यागः एव हेतुः
Explanation
श्लोके वक्ता वित्तराज्यसेवकानां अभावं स्वीकरोति, परं पूज्यत्वस्य हेतुं 'हृदि शुद्धं सत्यं च वचनं च' इति एव आह। अतः आन्तरिकी शुद्धता सत्यवचनं च एव तस्य पूज्यत्वस्य कारणम्। यत्र 'तेन एव' इति प्रयुक्तम्, तत् तमेव हेतुं निर्दिशति।
Question 31गद्य साहित्य (Prescribed prose texts)
In the prescribed BSEH Sanskrit prose syllabus, which prose work is a collection of moral fables attributed to Vishnu Sharma?
- पञ्चतन्त्रम् Correct answer.
- वेतालपञ्चविंशतिः
- दशकुमारचरितम्
- कादम्बरी
Explanation
The Panchatantra is the classical Sanskrit collection of animal fables framed as political and moral instruction, traditionally ascribed to Vishnu Sharma. The other titles are separate prose or narrative works with different authors and purposes.
Question 32गद्य साहित्य (Prescribed prose texts)
The prose text शुकनासोपदेश occurs within which larger prescribed work?
- हर्षचरितम्
- पञ्चतन्त्रम् Correct answer.
- राजतरङ्गिणी
- कादम्बरी
Explanation
Shukanasopadesha is a well-known prose passage from the Panchatantra in which the minister Shukanasa instructs the prince. It belongs to the frame narrative of the Panchatantra, not to the other listed works.
Question 33गद्य साहित्य (Prescribed prose texts)
Who is traditionally regarded as the author of the संस्कृत prose romance कादम्बरी?
- दण्डी
- बाणभट्ट Correct answer.
- सुबन्धु
- भवभूति
Explanation
Kadambari is attributed to Banabhatta, who left it unfinished and was completed by his son Bhushanabhatta. Dandin, Subandhu, and Bhavabhuti are associated with other works entirely.
Question 34गद्य साहित्य (Prescribed prose texts)
In the Panchatantra frame story, why does the sage Vishnu Sharma undertake to teach the three princes?
- To make them wise and capable of governing within six months Correct answer.
- To prepare them for a military campaign
- To teach them the Vedas and ritual grammar
- To train them as priests for a sacrifice
Explanation
The frame narrative states that the king's sons were dull and disinclined to study, so Vishnu Sharma promised to make them wise in statecraft within six months. The tales of animals serve as the medium of this practical instruction.
Question 35गद्य साहित्य (Prescribed prose texts)
The prose of कादम्बरी is celebrated chiefly for which stylistic quality?
- Terse aphoristic brevity
- Long ornate compounds and lyrical description Correct answer.
- Dialogue written only in Prakrit
- Strict metrical verse throughout
Explanation
Kadambari is famous for its elaborate, lyrical prose with long compounds and rich imagery, a hallmark of Banabhatta's style. It is not aphoristic, metrical, or composed solely in Prakrit.
Question 36गद्य साहित्य (Prescribed prose texts)
In शुकनासोपदेश, Shukanasa advises the prince primarily about which topic?
- The duties and conduct of a future ruler Correct answer.
- The geography of distant lands
- The procedures of Vedic sacrifice
- The rules of Sanskrit prosody
Explanation
Shukanasa's counsel concerns royal conduct, self-discipline, and the responsibilities of governance. The passage is a niti (policy) instruction rather than a technical treatise on metre, ritual, or geography.
Question 37गद्य साहित्य (Prescribed prose texts)
Which prescribed prose work is a historical biography (चरित) of King Harshavardhana?
- दशकुमारचरितम्
- वासवदत्ता
- कादम्बरी
- हर्षचरितम् Correct answer.
Explanation
Harshacharita by Banabhatta is a biographical prose work chronicling the early life and rise of King Harsha. The other options are a romance, a princes' narrative, and a prose romance respectively.
Question 38गद्य साहित्य (Prescribed prose texts)
The author दण्डी is best known in prescribed prose for which work?
- हर्षचरितम्
- दशकुमारचरितम् Correct answer.
- कादम्बरी
- पञ्चतन्त्रम्
Explanation
Dandin is credited with Dashakumaracharita, a prose narrative following ten princes through adventures and political intrigue. The other works belong to Banabhatta or Vishnu Sharma.
Question 39गद्य साहित्य (Prescribed prose texts)
In the Panchatantra, the device of animals speaking and acting as political agents serves mainly to do what?
- Convey practical statecraft and ethics through allegory Correct answer.
- Provide entertainment without moral purpose
- Demonstrate grammatical rules of Sanskrit
- Replace narrative with ritual instruction
Explanation
The animal fables are allegories that encode lessons on diplomacy, friendship, and prudent conduct for rulers. Entertainment is a vehicle, but the stated purpose is moral and political instruction.
Question 40गद्य साहित्य (Prescribed prose texts)
Which statement correctly matches a prescribed prose work with its author?
- कादम्बरी - दण्डी
- वासवदत्ता - सुबन्धु Correct answer.
- हर्षचरितम् - विष्णुशर्मा
- दशकुमारचरितम् - बाणभट्ट
Explanation
Vasavadatta is the prose romance composed by Subandhu. The other pairings are incorrect because Kadambari and Harshacharita are by Banabhatta, Panchatantra by Vishnu Sharma, and Dashakumaracharita by Dandin.
Question 41गद्य साहित्य (Prescribed prose texts)
In कादम्बरी, the character कादम्बरी is best described as which figure?
- A merchant's wife in a fable
- A princess central to the romance's love narrative Correct answer.
- A minister advising the king
- A sage who narrates the frame story
Explanation
Kadambari is the princess whose love story with Chandrapida forms the emotional core of the romance. Ministers, sages, and merchant wives belong to other narrative roles.
Question 42गद्य साहित्य (Prescribed prose texts)
The Panchatantra is divided into tantras; which of the following is the first tantra?
- लब्धप्रणाश
- मित्रलाभ
- मित्रभेद Correct answer.
- काकोलूकीयम्
Explanation
The first tantra, Mitrabheda, deals with the separation of friends and opens with the lion and bull frame story. Mitralabha, Kakolukiya, and Labdhapranasha are later tantras.
Question 43गद्य साहित्य (Prescribed prose texts)
A student reads a prose passage where a minister warns a prince against trusting flatterers. This episode most closely reflects the thematic core of which prescribed prose text?
- हर्षचरितम्
- शुकनासोपदेश Correct answer.
- कादम्बरी
- वासवदत्ता
Explanation
Shukanasopadesha is a niti passage in which a minister instructs a prince on discerning advisers and avoiding flattery. The other works center on romance or royal biography rather than direct political counsel.
Question 44गद्य साहित्य (Prescribed prose texts)
Which feature distinguishes prose (गद्य) from verse (पद्य) in Sanskrit literature?
- Prose lacks fixed metrical feet and flows in sentences Correct answer.
- Prose cannot contain dialogue
- Prose is recited only in Prakrit
- Prose must always rhyme at line ends
Explanation
Gadya is defined by the absence of fixed metre, allowing continuous sentences and elaborate compounds. Verse (padya) is bound by metrical patterns; rhyme is not the defining criterion, and prose can include dialogue.
Question 45गद्य साहित्य (Prescribed prose texts)
In the Dashakumaracharita, the narrative is structured around which device?
- A dialogue between a king and a sage
- A series of animal fables
- A single narrator recounting one journey
- Ten princes each narrating their adventures Correct answer.
Explanation
Dashakumaracharita interweaves the adventures of ten princes, with several narrating their own experiences. This multi-narrator structure differs from the single-frame fable model of the Panchatantra.
Question 46गद्य साहित्य (Prescribed prose texts)
The term अकालकूष्माण्ड in Panchatantra-type fables typically refers to which kind of character?
- A sage who teaches grammar
- A wise counselor who foresees danger
- A foolish or rash figure who acts without foresight Correct answer.
- A king who rewards loyalty
Explanation
Such epithets in fables often denote a foolish or imprudent character whose rashness drives the plot's moral. The fable then illustrates the consequence of acting without foresight.
Question 47गद्य साहित्य (Prescribed prose texts)
In कादम्बरी, the story of चन्द्रापीड and वैशम्पायन is framed through which narrative technique?
- A dialogue in Prakrit only
- A collection of independent aphorisms
- A series of nested narrations and rebirth stories Correct answer.
- A single omniscient narrator with no frame
Explanation
Kadambari uses layered narration, including accounts of previous births that explain present relationships. This nested structure is a hallmark of the romance rather than a flat single-narrator account.
Question 48गद्य साहित्य (Prescribed prose texts)
Which prescribed prose work is explicitly a नीति (policy) instruction delivered by a minister to a prince?
- वासवदत्ता
- शुकनासोपदेश Correct answer.
- दशकुमारचरितम्
- कादम्बरी
Explanation
Shukanasopadesha is framed as a minister's niti counsel to a prince, making it the clearest example of direct political instruction. The other works are romances or adventure narratives.
Question 49गद्य साहित्य (Prescribed prose texts)
A prose passage uses long compounds (समास) and elaborate imagery to describe a sunrise. This style is most characteristic of which author in the prescribed prose syllabus?
- विष्णुशर्मा
- कालिदास
- दण्डी
- बाणभट्ट Correct answer.
Explanation
Banabhatta's ornate prose, seen in Kadambari and Harshacharita, is known for extended compounds and lyrical description. Vishnu Sharma's fables are simpler in style, and Kalidasa is primarily a poet and dramatist.
Question 50गद्य साहित्य (Prescribed prose texts)
In the Panchatantra, the pair of jackals कारक and दमनक appear in which tantra?
- काकोलूकीयम्
- लब्धप्रणाश
- मित्रभेद Correct answer.
- मित्रलाभ
Explanation
The jackals Karaka and Damanaka appear in Mitrabheda, the first tantra, where Damanaka schemes to separate the lion and the bull. The later tantras introduce different framing characters.