व्याकरण
व्याकरण
इस खंड में संधि, समास, कारक, शब्दरूप और धातुरूप का प्रयोगात्मक ज्ञान जाँचा जाता है। प्रत्येक उत्तर में नियम और उदाहरण दोनों दिखाएँ।
संधि
- स्वर संधि: विद्या + आलयः = विद्यालयः (सवर्ण दीर्घ); नर + इन्द्रः = नरेन्द्रः (गुण); एक + एक = एकैक (वृद्धि)।
- व्यञ्जन संधि: इति + अपि = इत्यपि (यण्); सत् + जनः = सज्जनः।
- विसर्ग संधि: नरः + अपि = नरोऽपि।
समास
अव्ययीभाव: उपग्रामम्; तत्पुरुष: राजपुरुषः; बहुव्रीहि: दशाननः; द्वन्द्व: रामलक्ष्मणौ; द्विगु: त्रिभुवनम्। समास का नाम अर्थ से तय करें, केवल पहले पद से नहीं।
कारक
कर्ता-प्रथमा, कर्म-द्वितीया, करण-तृतीया, सम्प्रदान-चतुर्थी, अपादान-पञ्चमी, अधिकरण-सप्तमी। ‘सः पुत्राय पत्रं लिखति’ में ‘सः’ कर्ता (प्रथमा), ‘पत्रम्’ कर्म (द्वितीया), ‘पुत्राय’ सम्प्रदान (चतुर्थी) है; क्रिया ‘लिखति’ कर्ता के अनुसार प्रथम-पुरुष एकवचन है।
शब्दरूप और धातुरूप
राम (अकारान्त पुल्लिङ्ग), लता (आकारान्त स्त्रीलिङ्ग), फल (अकारान्त नपुंसक), मुनि, पितृ, राजन्, गो के रूप सारणीबद्ध अभ्यास करें। भू-भवति, बभूव, भविष्यति; कृ-करोति, चकार, करिष्यति; गम्-गच्छति, जगाम, गमिष्यति।
सावधानी
‘नर + इन्द्र’ में गुण और ‘विद्या + आलय’ में दीर्घ को न मिलाएँ; कारक और विभक्ति को एक न मानें; धातु का पद (परस्मैपद/आत्मनेपद) गलत न लगाएँ।