Karnataka II PUC Marathi (KSEAB) cheat sheet

पाठाचा प्रकार आधी ओळखा - कथा, वैचारिक निबंध, व्यक्तिचित्रण/चरित्र, प्रवासवर्णन, आत्मकथन, पत्र. प्रश्नातील क्रियापद उत्तराची पद्धत ठरवते: 'वर्णन करा' = तपशील, 'स्पष्ट करा' = कारणमीमांसा, 'तुमचे मत' = स्वतःची भूमिका.

पात्रविश्लेषणासाठी तीनच पुरावे ग्राह्य: पात्राचे स्वतःचे संवाद, त्याची कृती, आणि इतर पात्रांची त्याच्याबद्दलची प्रतिक्रिया. प्रत्येक गुणासोबत उताऱ्यातील एक उदाहरण जोडल्यास उत्तर पूर्ण होते.

केंद्रीय विचार (theme) = विषय (काय घडते) + दृष्टिकोन (लेखक कसा पाहतो) + उद्देश (वाचकाला काय सांगायचे). तीन घटक जोडून दोन-तीन वाक्यांत लिहा; केवळ कथासार लिहिणे अपुरे.

घटनाक्रमाच्या प्रश्नात उताऱ्यातील क्रियापदांचा काळ तपासा: पूर्णभूत कृती आधीची, साधा भूत/वर्तमान नंतरची. काळ बदलला की क्रम बदलतो.

पाठ अनुवादित किंवा रूपांतरित असल्यास 'लेखकाला काय सांगायचे आहे' हे विचारा; कथेतील पात्राचे मत लेखकाचे मत समजू नका - यातूनच 'author context' प्रश्न सुटतो.

थोडक्यात उत्तर ३–५ वाक्यांत; प्रत्येक वाक्यात एकच मुद्दा; प्रश्नातील मुख्य शब्द उत्तरात पुन्हा वापरा पण वाक्य रचना स्वतःची ठेवा.

'अर्थ स्पष्ट करा' या प्रश्नात दोन थर द्या - वाक्याचा सरळ अर्थ आणि त्यातील सूचित भाव/जीवनमूल्य.

कारण-परिणाम प्रश्नात कारण व परिणाम वेगवेगळ्या वाक्यांत किंवा परिच्छेदात लिहा; मिश्रण केल्यास गुण कापले जातात.

अलंकार ठरवण्याचा नियम: तुलनाशब्द (जसे, सारखा, प्रमाणे, वाणी) असेल तर उपमा; तो नसून उपमेयावर उपमानाचे थेट आरोपण असेल तर रूपक. 'जणू/गमे/वाटे' हे उत्प्रेक्षेचे सूचक.

एकाच व्यंजनाची जवळपास पुनरावृत्ती = अनुप्रास; ओळींच्या शेवटी अक्षररचना सारखी पण अर्थ भिन्न = यमक; एकच शब्द अनेक अर्थांनी = श्लेष.

वृत्त ओळखण्याची पद्धत: ओवी, अभंग, पद, पोवाडा, भूपाळी ही मात्रा मोजून बांधलेली मात्रावृत्ते; भुजंगप्रयात, शार्दूलविक्रीडित, मालिनी, अनुष्टुभ ही प्रत्येक चरणातील अक्षरे/गण मोजून ठरवली जाणारी अक्षरवृत्ते.

स्मरणार्थ अक्षरसंख्या: अनुष्टुभ ८, भुजंगप्रयात १२, मालिनी १५, शार्दूलविक्रीडित १९ प्रति चरण.

रस ओळख स्थायी भावावरून: शोक → करुण, उत्साह → वीर, प्रेम → शृंगार, भीती → भयानक, क्रोध → रौद्र, आश्चर्य → अद्भुत, हास्य → हास्य, घृणा → बीभत्स, शम → शांत.

कवितेचा प्रतिपाद्य बहुधा शेवटच्या कडव्यातील उपदेशात्मक ओळींत असतो; तेथून केंद्रीय विचाराचे वाक्य घडवा.

भावार्थ लेखन: प्रत्येक कडव्याचा सरळ अर्थ + त्यातील भाव अशा दोन अंगांनी; शब्दशः भाषांतर नको, अर्थस्पष्टीकरण हवे.

कवी-परंपरा जोडा: वारकरी संत (ज्ञानेश्वर, नामदेव, एकनाथ, तुकाराम) - अभंग, भक्तिभाव; शाहिरी परंपरा - पोवाडा, वीररस, ऐतिहासिक विषय. कवीची परंपरा ओळखल्यास भावार्थाची दिशा ठरते.

संधीचे प्रकार: स्वर संधी, व्यंजन संधी, विसर्ग संधी. स्वर संधीत पुढील स्वरानुसार दीर्घ, गुण, वृद्धी, यण, अयादी हे उपप्रकार पडतात.

दीर्घ संधी: अ/आ + अ/आ = आ (विद्या + अर्थी = विद्यार्थी); इ/ई + इ/ई = ई (गिरी + ईश = गिरीश); उ/ऊ + उ/ऊ = ऊ.

गुण संधी: अ + इ/ई = ए (नर + इंद्र = नरेंद्र); अ + उ/ऊ = ओ (सूर्य + उदय = सूर्योदय); अ + ऋ = अर् (देव + ऋषी = देवर्षी).

यण संधी: इ/ई → य्, उ/ऊ → व्, ऋ → र् (अति + अंत = अत्यंत, मधु + अरि = मध्वरि, प्रति + एक = प्रत्येक).

विसर्ग संधी: निः + चय = निश्चय; निः + बल = निर्बल; मनः + रथ = मनोरथ; दुः + लभ = दुर्लभ.

समास ओळखण्याचा क्रम: (१) पहिला घटक अव्यय/उपसर्ग → अव्ययीभाव; (२) दोन्ही घटक समान प्रधान व 'आणि/वा' लोप → द्वंद्व; (३) विशेषण-विशेष्य → कर्मधारय; (४) अर्थ तिसरा व दोन्ही अप्रधान → बहुव्रीही; (५) अन्यथा तत्पुरुष.

समासविग्रह करताना लोप झालेली विभक्ती प्रत्ययासह परत आणा: राजपुत्र = राजाचा पुत्र (षष्ठी तत्पुरुष), गजानन = गजाचे आनन.

प्रत्यक्ष → अप्रत्यक्ष वाक्यरूपांतर: अवतरणचिन्हे काढा, 'मी' → तो/ती, 'आज/उद्या' → त्या दिवशी/पुढच्या दिवशी, सर्वनाम व काळ जुळवा.

कर्तरी → कर्मणि: कर्म कर्त्याच्या जागी, मूळ कर्ता 'कडून/कडून' प्रत्ययाने, क्रियापद 'गेला/गेली' या सहाय्यकासह (शिक्षकांनी पाठ शिकवला → शिक्षकांकडून पाठ शिकवला गेला).

निबंधाची तीन अंगे: प्रस्तावना (विषयाची ओळख व महत्त्व), मुख्य भाग (उपमुद्द्यांची परिच्छेदवार मांडणी व उदाहरणे), समारोप (निष्कर्ष/आवाहन). प्रत्येक उपमुद्द्यास एक परिच्छेद.

औपचारिक पत्राचा क्रम: प्रेषकाचा पत्ता → दिनांक → संबोधकाचा पत्ता/पदनाम → विषय → आदरणीय/महोदय संबोधन → मुख्य भाग → समारोप → स्वाक्षरी व नाव. अनौपचारिक पत्रात विषय अनिवार्य नाही.

प्रेसी/गोषवारा नियम: मूळ उताऱ्याच्या सुमारे एक तृतीयांश शब्द, तिसऱ्या व्यक्तीत, भूतकाळात, स्वतःचे मत किंवा नवीन मुद्दे न देता; सर्व आवश्यक मुद्दे मूळ क्रमाने.

संवादलेखन: दोन पात्रांची नावे आधी, प्रत्येक उत्तर नव्या ओळीत, नावानंतर पूर्णविराम व अवतरणचिन्ह, भाषा पात्राच्या वय/पदाला साजेशी; प्रत्यक्ष भाषणातील सर्व विरामचिन्हे योग्य.

विचार विस्तार: दिलेल्या विधानाचा अर्थ → कारणे/उदाहरणे → दैनंदिन अनुभव → निष्कर्ष अशा चार टप्प्यांत लिहा; शीर्षक द्या.

चित्र/दृश्यवर्णनाचा क्रम: प्रत्यक्ष दिसणारे → व्यक्तींच्या क्रिया → वातावरणातील भाव → तात्पर्य. कल्पनेने मोठी भर घालू नका, दिसणाऱ्यावरच विस्तार करा.

कथालेखन: दिलेला प्रसंग/शेवट जोडून प्रस्तावना → संघर्ष → चरमसीमा → उपसंहार रचा; कथेला शीर्षक आणि स्पष्ट संदेश असावा.

पूरक वाचनाचे प्रश्न सहसा चार प्रकारचे: कथानकाचा क्रम/प्रसंग, पात्रांची वैशिष्ट्ये, शीर्षकाचे सार्थक्य, आणि पुस्तकाचा संदेश.

शीर्षकाचे सार्थक्य स्पष्ट करताना तीन दुवे जोडा: शीर्षक → मध्यवर्ती पात्र किंवा घटना → कथानकाचा संदेश. केवळ 'शीर्षक योग्य आहे' असे लिहू नका.

पात्रविश्लेषणात संवाद, कृती व इतर पात्रांची प्रतिक्रिया हे तीन पुरावे वापरा; प्रत्येक गुणासोबत एक प्रसंग नेमका उल्लेख करा.

संदेश विचारताना सामान्य वाक्य (उदा. 'चांगले वागावे') टाळा; प्रसंग + त्याचा अर्थ + अंतिम विचार असा त्रिकोण रचा.

कादंबरी असल्यास उपकथानके व मुख्य कथानक वेगळे ठेवा; कथासंग्रह असल्यास प्रत्येक कथेचा स्वतंत्र संदेश लिहा.

प्रसंग-'नंतर काय घडले' प्रकारच्या प्रश्नात उत्तर पुस्तकातील घटनांच्या क्रमानेच द्या; नावे व नातीसंबंध अचूक लिहा.

अपठित उतारा पहिल्यांदा संपूर्ण वाचा, दुसऱ्यांदा प्रश्नांसमोर थांबून वाचा; उत्तरे केवळ उताऱ्यातील पुराव्यावर आधारित असावीत, बाहेरचे ज्ञान जोडू नका.

अपरिचित शब्दाचा अर्थ संदर्भावरून काढा: तो शब्द ज्या वाक्यात आहे त्या वाक्याचा एकूण भाव वाचून जुळणारा अर्थ निवडा.

बहुअर्थी शब्दांचा अर्थ संदर्भ ठरवतो (कर = हात किंवा कर/जकात; गती = वेग किंवा स्थिती) - उताऱ्यातील अर्थच लिहा.

भावार्थ लेखन: कडवे किंवा परिच्छेद याचा सरळ गद्यार्थ लिहा, नंतर त्यातील सूचित भाव व कवी/लेखकाचा विचार जोडा; शब्दशः उतर देऊ नका.

शीर्षक देण्याचे प्रश्न: उताऱ्याची मध्यवर्ती कल्पना २–५ शब्दांत मांडणारे शीर्षक द्या; उताऱ्यातील एखादे वाक्य जसेच्या तसे शीर्षक म्हणून चालत नाही.

अनुवादाचा क्रम: कर्ता व मुख्य क्रियापद शोधा → काळ, वचन, लिंग जुळवा → वाक्यरचना लक्ष्यभाषेच्या क्रमाने बदला → शेवटी म्हणी/वाक्प्रचाराचा समतुल्य अर्थ द्या.

म्हणी व वाक्प्रचाराचे भाषांतर शब्दशः करू नका; समतुल्य अर्थाचा वाक्प्रचार किंवा स्पष्ट अर्थ लिहा (डोळ्यात धूळ घालणे = फसवणे).