Karnataka II PUC Marathi (KSEAB) key terms

पाठातून लेखकाने मांडलेला मुख्य सूर किंवा मुद्दा. कथेतल्या घटना व पात्रांच्या माध्यमातून तो उभा राहतो. उत्तर लिहिताना पाठातील तपशीलांना जोडून हा विचार एका परिच्छेदात स्पष्ट करावा.

कथेतील व्यक्तीचे स्वभावगुण, वागणे, बोलणे व इतरांशी असलेले संबंध यांवरून उभे राहणारे चित्र. उत्तरात प्रत्येक गुणाला प्रसंगातील उदाहरणाने पुष्टी द्यावी आणि पात्राची मर्यादाही नमूद करावी.

कथा घडणारी जागा, काळ आणि त्यातून निर्माण होणारी भावना यांची एकत्रित रचना. उदा. पावसाळी संध्याकाळची शांतता किंवा युद्धाची धग. लेखकाच्या शब्दचयनातून वातावरण ओळखता येते.

थेट टीका न करता उपरोध, विरोधाभास व विनोद यांच्या साहाय्याने समाजातील दोषांवर केलेला आघात. वाचक हसताना विचार करायला लागतो. उत्तरात लेखकाचा उद्देश व विनोदाची तीव्रता या दोन्हीकडे लक्ष द्यावे.

पाठाच्या लेखकाचे नाव, काळ, भाषा, प्रमुख कृती व विचारसरणी यांची संक्षिप्त माहिती. पाठातील विचार समजण्यास ही पार्श्वभूमी उपयोगी पडते. उत्तरात नाव व एक-दोन प्रमुख कृती नमूद कराव्यात.

कवितेतून कवीने व्यक्त केलेला मुख्य भाव किंवा अनुभूती, जो सर्व कडव्यांतून एकसंध रीतीने उभा राहतो. उत्तरात कडव्यांतील ओळींचा आधार घेऊन तो भाव स्वतःच्या शब्दांत मांडावा.

काव्यातील सौंदर्य, चमत्कृती व भावतीव्रता वाढवण्यासाठी वापरली जाणारी विशिष्ट शब्दरचना. उपमा, रूपक, अनुप्रास हे त्याचे काही प्रकार. ओळ वाचून अलंकाराचे नाव व कारण लिहिणे अपेक्षित असते.

दोन भिन्न गोष्टींतील साम्य 'प्रमाणे', 'सारखा', 'वाणी' यांसारख्या शब्दांनी दाखविणारा अलंकार. जिच्याशी तुलना केली जाते ती वस्तू उपमेयापेक्षा वेगळी असते. उदा. मुख चंद्रासारखे.

जिथे उपमेय व उपमान यांतील भेद झाकून एकच गोष्ट दुसरीच आहे अशी कल्पना केली जाते, तो अलंकार. तुलनाबोधक शब्द नसतो. उदा. 'हे मुखच चंद्र आहे' असे म्हटले जाते.

एका ओळीत किंवा कडव्यात एकाच व्यंजनाची अनेक वेळा पुनरावृत्ती होऊन नादनिर्मिती होणारा शब्दालंकार. अर्थ बदलत नाही, फक्त ध्वनीचा परिणाम वाढतो. ओळ वाचून पुनरावृत्त होणारे अक्षर दाखवावे.

कवितेच्या ओळींतील अक्षरसंख्या, गुरु-लघुचा क्रम व यती यांवर ठरलेली बांधणी. मराठीत ओवी, अभंग, भुजंगप्रयात अशी अनेक वृत्ते प्रचलित आहेत. वृत्त ओळखण्यासाठी अक्षरे मोजून गुरु-लघु छेद घ्यावेत.

कवितेचा किंवा उताऱ्याचा आशय आपल्या शब्दांत, मूळ भाव न बदलता सोप्या भाषेत मांडणे. शब्दशः अनुवाद न करता भावना व संदेश टिपणे महत्त्वाचे. कवितेत प्रत्येक कडव्याचा भावार्थ विचारला जातो.

कवितेच्या कवीचे नाव, काळ, काव्यसंग्रह व कवितेचा विषय यांची संक्षिप्त माहिती. कवीच्या जीवनातील अनुभव कवितेचा भाव समजण्यास मदत करतात. उत्तरात नाव व एक-दोन प्रमुख काव्यकृती पुरेशा असतात.

दोन जवळचे शब्द किंवा शब्दाचे दोन भाग जोडताना त्यांच्या शेवटच्या व पहिल्या अक्षरांचे मिळून होणारे रूपांतर. उदा. विद्या + आलय = विद्यालय. संधीचे स्वर, व्यंजन व विसर्ग असे तीन प्रकार आहेत.

दोन स्वर एकमेकांना मिळून नवा स्वर, दीर्घ स्वर किंवा संयुक्त स्वर तयार होण्याची क्रिया. उदा. सूर्य + उदय = सूर्योदय. उत्तर देताना कोणते अक्षर का बदलले हे स्पष्ट दाखवावे.

शब्दाच्या शेवटी असलेल्या विसर्गाचे रूप बदलून पुढील अक्षराशी जोडले जाणे. विसर्गाचे 'ओ', 'र्' अशा रूपांत होणे किंवा त्याचा लोप होणे अशा क्रिया घडतात. उदा. मनः + रथ = मनोरथ.

दोन किंवा अधिक शब्द एकत्र येऊन एकच संक्षिप्त शब्द तयार होणे, ज्यात मधले विभक्तीप्रत्यय गाळले जातात. उदा. राजाचा पुत्र = राजपुत्र. मराठी व्याकरणात समासाचे सहा प्रमुख प्रकार सांगितले जातात.

ज्या समासात पहिले पद विभक्तीचा संबंध दाखवते व शेवटचे पद प्रधान असते, तो समास. उदा. राजाचा पुत्र = राजपुत्र. विभक्ती लुप्त होते आणि संपूर्ण अर्थ शेवटच्या पदावर येतो.

ज्या समासातील दोन्ही पदे समान प्रधान असतात व 'आणि' या अर्थाने जोडली जातात. उदा. आई-वडील, स्त्री-पुरुष. दोन्ही पदांचा अर्थ स्वतंत्रपणे टिकून राहतो, त्यामुळे विग्रह करताना 'व' वापरावा.

ज्या समासात कोणतेही पद प्रधान नसते; दोन्ही पदे मिळून तिसऱ्याच वस्तूचा किंवा व्यक्तीचा बोध होतो. उदा. दशानन = दहा मस्तकांचा, म्हणजे रावण. विग्रह करताना 'ज्याचा' अशा शब्दाची गरज पडते.

ज्यांचा अर्थ सारखाच किंवा जवळपास सारखाच असतो असे वेगवेगळे शब्द. उदा. सूर्य - रवी, भास्कर, दिनकर. उत्तरात संदर्भाला साजेसे व मराठीत रूढ असेच शब्द द्यावेत, स्वतःचे नवीन शब्द तयार करू नयेत.

ज्यांचे अर्थ एकमेकांच्या विरोधी असतात असे शब्दजोड. उदा. दिवस - रात्र, उंच - बुटका. प्रश्नात वाक्यात वापरायला सांगितले असल्यास अर्थ स्पष्ट होईल असे पूर्ण वाक्य लिहावे.

ज्याचा शब्दशः अर्थ न घेता विशिष्ट लक्षणार्थ राहतो अशी क्रियायुक्त शब्दरचना. उदा. डोळे उघडणे = सत्य समजणे. वाक्यात योग्य रूपात वापरून अर्थ स्पष्ट करणे अपेक्षित असते.

एखाद्या विषयावर प्रस्तावना, मध्यवर्ती विवेचन व समारोप अशा तीन भागांत केलेले सुसंगत लेखन. विचार परिच्छेदांत मांडावेत व प्रत्येक परिच्छेद एका मुद्द्यापुरता ठेवावा. भाषा सोपी व विषयाला धरून असावी.

औपचारिक किंवा अनौपचारिक संदेश लिखाणाचा प्रकार; त्यात पत्ता, दिनांक, संबोधन, मजकूर व समारोप असे भाग असतात. औपचारिक पत्रात नम्रता व संक्षिप्तता आवश्यक असते. विषय स्पष्ट लिहावा.

मूळ उताऱ्यातील आशय स्वतःच्या शब्दांत, सुमारे एक-तृतीयांश लांबीत संक्षेप करून मांडणे. दाखले, वर्णन व पुनरुक्ती वगळावी; मात्र मुख्य मुद्दे व निष्कर्ष टिकवावेत. स्वतःचे मत जोडू नये.

दोन किंवा अधिक व्यक्तींमधील बोलण्याचे लेखन; प्रत्येकाचे नाव देऊन त्यानंतर त्याचे बोलणे असे स्वरूप असते. भाषा पात्राच्या वयाला व स्थानाला साजेशी असावी. पुनरुक्ती टाळून संवाद कथा पुढे न्यावा.

एखादा सुविचार, म्हण किंवा एक वाक्य घेऊन त्यातील विचार उदाहरणांसह फुलवून लिहिणे. प्रस्तावना, विवेचन व समारोप अशी रचना असावी. मूळ वाक्याचा अर्थ सांभाळून लेखन विषयाबाहेर जाऊ नये.

कथेतील घटनांची क्रमवार मांडणी - सुरुवात, उत्कंठावर्धन, कलाटणी व शेवट. उत्तर देताना आरंभ, मध्य व अंत अशा क्रमाने फक्त मुख्य घटना लिहाव्यात; किरकोळ तपशील वगळावेत.

पाठाला किंवा कथेला दिलेले नाव, जे सहसा मुख्य पात्र, प्रसंग किंवा केंद्रीय विचाराकडे लक्ष वेधते. शीर्षक का योग्य आहे हे पाठातील दोन-तीन आधार देऊन पटवून द्यावे.

पुढे काय घडेल याची वाचकाला उत्सुकता निर्माण करणारी कथेतील रचना. कलाटणीपूर्वीचा ताण यातून तयार होतो. उत्तरात कोणत्या प्रसंगाने उत्सुकता वाढली ते उदाहरणासह लिहावे.

पाठ्यपुस्तकातील गद्य-पद्य पाठांव्यतिरिक्त स्वतः वाचून समजून घ्यायचे अतिरिक्त पुस्तक किंवा उतारे. यावर कथानक, पात्र, संदेश व शीर्षक यांवर आधारित प्रश्न विचारले जातात.

यापूर्वी न वाचलेला व पाठ्यपुस्तकात नसलेला गद्य तुकडा, ज्यावर समज व भाषिक कौशल्य तपासणारे प्रश्न विचारले जातात. उत्तरे फक्त उताऱ्यातील माहितीवर आधारित असावी; बाहेरील कल्पना चालत नाहीत.

एका भाषेतील उताऱ्याचा आशय दुसऱ्या भाषेत, मूळ अर्थ व भूमिका न बदलता व्यक्त करणे. शब्दशः न करता लक्ष्यभाषेची नैसर्गिक रचना सांभाळावी. मराठीतून इंग्रजी वा इंग्रजीतून मराठी असा सराव उपयोगी ठरतो.

एखादे वाक्य किंवा कवितेची ओळ कोणत्या पाठातून, कोणत्या प्रसंगी व कोणाच्या तोंडून आली याची माहिती. उत्तर लिहिताना पाठाचे नाव, प्रसंग व वक्ता यांचा स्पष्ट उल्लेख करावा.