Karnataka II PUC Marathi (KSEAB) flashcards
Karnataka II PUC Marathi (KSEAB) · Build recall with a focused review session.
32 cards. Read the term and the definition here. The deck at the top of this page is optional.
- व्यक्तिचित्रण
- एखाद्या व्यक्तीचे रूप, स्वभाव, वाणी व आचरण यांचे शब्दचित्र रेखाटणारा गद्यप्रकार; चरित्रात तथ्ये व क्रम महत्त्वाचे, व्यक्तिचित्रणात वैशिष्ट्ये व ठसठशीत तपशील महत्त्वाचे असतात.
- आत्मकथन
- लेखक स्वतःच्या अनुभवांचे वर्णन प्रथमपुरुषी 'मी' शैलीत करतो; त्यामुळे त्यात व्यक्तिनिष्ठ भावना व स्वतःचे मूल्यमापन असते, केवळ वस्तुनिष्ठ इतिवृत्त नसते.
- ललित निबंध
- वैचारिक बळापेक्षा भावना, सौंदर्य व वैयक्तिक दृष्टिकोनावर भर देणारा निबंध; भाषा अलंकारिक असते आणि त्यातून लेखकाचा स्वभाव व रुची झळकते.
- कथेची अंगे
- कथेची सहा अंगे अशी: प्रारंभिक स्थिती, उलगडा, संघर्ष, चरमसीमा, उतरती कळा आणि उपसंहार; पात्रांच्या कृतींमधून संघर्ष पुढे सरकतो.
- कारण-परिणाम उत्तर
- गद्यात 'का' किंवा 'कसे' विचारले असता उत्तरात कृती आणि तिचे कारण अशी दोन अंगे असावीत; उताऱ्यातील पुरावा जोडल्यास उत्तर पूर्ण गुणांचे होते.
- उपमा
- दोन भिन्न वस्तूंमधील साम्य 'जसे', 'सारखा', 'प्रमाणे' या तुलनाशब्दांनी दाखवले जाते; उपमेय व उपमान वेगळे राहतात, उदा. मुख कमळासारखे.
- रूपक
- उपमेयावर उपमानाचे थेट आरोपण केले जाते आणि तुलनाशब्द वापरला जात नाही; उदा. 'जीवन हा प्रवास आहे' - येथे जीवनावर प्रवासाचे रूपक आहे.
- अनुप्रास
- एकाच व्यंजनाची किंवा व्यंजनसमूहाची जवळपास पुनरावृत्ती होऊन श्रवणसौंदर्य निर्माण होते; अर्थ बदलत नाही, फक्त ध्वनीचा आवृत्तीभाव वाढतो.
- मात्रावृत्त व अक्षरवृत्त
- ओवी, अभंग, पद, पोवाडा ही मात्रा मोजून बांधली जाणारी वृत्ते; भुजंगप्रयात, शार्दूलविक्रीडित, मालिनी ही प्रत्येक चरणातील अक्षरे व गण मोजून ठरवली जाणारी अक्षरवृत्ते.
- नवरस
- शृंगार, हास्य, करुण, रौद्र, वीर, भयानक, बीभत्स, अद्भुत व शांत - स्थायी भाव रसात परिणत होताना धारण करणारी नऊ रूपे.
- पोवाडा
- शाहिरी परंपरेतील वीररसप्रधान मात्रावृत्त; ऐतिहासिक युद्धवीराची गाथा ढोलकीच्या तालावर सादर केली जाते आणि श्रोत्यांत उत्साह निर्माण करते.
- यण संधी
- इ/ई पुढे स्वर आल्यास तो य् होतो आणि उ/ऊ पुढे स्वर आल्यास व् होतो; उदा. अति + अंत = अत्यंत, मधु + अरि = मध्वरि, प्रति + एक = प्रत्येक.
- वृद्धि संधी
- अ/आ पुढे ए आला असता ऐ होतो आणि ओ आला असता औ होतो; उदा. सदा + एव = सदैव, जल + ओघ = जलौघ.
- विसर्ग संधी
- विसर्गाच्या पुढे स्वर किंवा व्यंजन आल्यास विसर्ग बदलतो किंवा लोप पावतो; उदा. निः + चय = निश्चय, निः + बल = निर्बल, मनः + रथ = मनोरथ.
- अव्ययीभाव समास
- पहिला घटक अव्यय किंवा उपसर्ग असून संपूर्ण समास अव्यय बनतो; उदा. प्रतिदिन, प्रतिक्षण, यथाशक्ती, आजीवन, गावोगाव.
- तत्पुरुष समास
- दुसरा घटक प्रधान असतो आणि लोप झालेले विभक्ती-चिन्ह विग्रहात परत येते; उदा. राजपुत्र = राजाचा पुत्र, गजानन = गजाचे आनन.
- बहुव्रीही समास
- दोन्ही घटक अप्रधान असून समास तिसऱ्याच अर्थाचे बोधक होतो; उदा. दशानन = दहा मुखे असलेला रावण, चतुर्भुज = चार हात असलेला, दिगंबर = दिशा वस्त्र असलेला.
- कर्मधारय समास
- विशेषण-विशेष्य किंवा उपमान-उपमेय यांचा समान विभक्तीचा समास; दोन्ही पदे एकाच गोष्टीची बोधक असतात, उदा. नीलकमळ, महात्मा, पांढरेशुभ्र.
- द्वंद्व समास
- दोन्ही घटक समान प्रधान असून त्यांतील 'आणि' किंवा 'वा' गाळला जातो; विग्रहात तो जोडावा लागतो, उदा. आईवडील, भातभाजी, स्त्रीपुरुष.
- औपचारिक पत्र
- अधिकारी, संस्था किंवा शाळेला लिहिले जाणारे पत्र; प्रेषक-पत्ता, दिनांक, संबोधक, विषय, मुख्य भाग, समारोप व स्वाक्षरी या क्रमाने लिहितात आणि भाषा औपचारिक असते.
- प्रेसी (गोषवारा)
- मूळ उताऱ्याचा सुमारे एक तृतीयांश शब्दांत केलेला सारांश; तिसऱ्या व्यक्तीत, भूतकाळात, स्वतःचे मत न देता, सर्व आवश्यक मुद्दे मूळ क्रमाने मांडतात.
- निबंधाची तीन अंगे
- प्रस्तावना, मुख्य भाग व समारोप; प्रस्तावनेत विषयाची ओळख, मुख्य भागात उपमुद्द्यांची परिच्छेदवार मांडणी, आणि समारोपात निष्कर्ष किंवा आवाहन असते.
- संवादलेखन
- दोन किंवा अधिक पात्रांमधील बोलण्याचे लेखन; प्रत्येक उत्तर नव्या ओळीत, नावानंतर पूर्णविराम व अवतरणचिन्ह, आणि भाषा त्या पात्राच्या स्थितीला साजेशी असावी.
- विचार विस्तार
- दिलेल्या विधानाचा अर्थ, त्याला पुष्टी देणारी कारणे व उदाहरणे, दैनंदिन अनुभव आणि शेवटी निष्कर्ष अशा चार टप्प्यांत विस्तारित लेखन करणे; शीर्षक देणे आवश्यक.
- पूरक वाचनाचे प्रश्न
- कथानकाचा क्रम किंवा एखादा प्रसंग, पात्रांची प्रमुख वैशिष्ट्ये, शीर्षकाचे सार्थक्य आणि पुस्तकाचा संदेश यांवर आधारित प्रश्न विचारले जातात.
- शीर्षकाचे सार्थक्य
- शीर्षक मुख्य पात्र, केंद्रीय घटना किंवा संपूर्ण कथानकाचा सूचक असते; उत्तरात शीर्षक, कथानकातील संबंधित भाग आणि संदेश हे तीन दुवे जोडून स्पष्टीकरण देतात.
- पात्रविश्लेषण
- पात्राच्या गुणांचा आधार त्याचे संवाद, त्याची कृती आणि इतर पात्रांची त्याच्याबद्दलची प्रतिक्रिया या तीन पुराव्यांवरून घेतला जातो; प्रत्येक गुणास उदाहरण जोडावे.
- पूरक पुस्तकाचा संदेश
- संदेश सामान्य विधान नसून कथानकातील घटनेशी जोडलेला असतो; उत्तरात प्रसंग, त्याचा अर्थ आणि अंतिम विचार असे तीन अंग जोडून मांडावे.
- अपठित उतारा
- पूर्वी न वाचलेला उतारा देऊन त्यावर आधारित समज, शब्दार्थ, प्रश्नोत्तरे किंवा शीर्षक विचारले जाते; अपेक्षित उत्तर केवळ उताऱ्यातील पुराव्यावर आधारित असते.
- भावार्थ लेखन
- कवितेचे प्रत्येक कडवे सोप्या गद्यात उलगडून त्यातील भाव आणि कवीचा विचार शेवटी जोडणे; हे शब्दशः भाषांतर नसून अर्थस्पष्टीकरण असते.
- शब्दार्थ प्रश्न
- दिलेल्या शब्दाचा उताऱ्यातील संदर्भानुसार अर्थ लिहावा लागतो; बहुअर्थी शब्दाचा योग्य अर्थ संदर्भच ठरवतो, उदा. 'कर' म्हणजे हात किंवा जकात.
- अनुवादाचा क्रम
- वाक्यातील कर्ता व मुख्य क्रियापद शोधणे, काळ-वचन-लिंग जुळवणे, लक्ष्यभाषेच्या वाक्यरचनेत मांडणी करणे आणि शेवटी म्हणीचा समतुल्य अर्थ देणे हा अनुवादाचा क्रम आहे.