First 50 of 200 questions. Each one lists the choices, the correct answer, and an explanation. The checker at the top of this page saves progress in this browser when it is available.
Continue in the practice tool above to load more questions, 50 at a time.
Question 1Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and author context
गद्य विभागात असा एक प्रकार आहे ज्यात लेखक स्वतःच्या आयुष्यातील घटना, अनुभव आणि मनोवस्था प्रामाणिकपणे शब्दबद्ध करतो. या गद्यप्रकाराला मराठी वाङ्मयात काय म्हणतात?
- निबंध
- प्रवासवर्णन
- चरित्र
- आत्मचरित्र Correct answer.
Explanation
आत्मचरित्रात लेखक स्वतःच्या आयुष्याचा आलेख साकारतो आणि 'मी' हा त्याचा केंद्रबिंदू असतो. त्यात घटना, अनुभव व भावना यांची प्रामाणिक मांडणी अपेक्षित असते. चरित्रात दुसऱ्या व्यक्तीचे आयुष्य चित्रित होते, हा मुख्य फरक लक्षात ठेवावा.
Question 2Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and author context
गद्य विभागात ललित निबंध हा स्वतंत्र प्रकार मानला जातो. ललित निबंध मुख्यतः कशावर भर देतो?
- संशोधन पद्धती व संदर्भसूचीचा तपशील
- कडक तर्कशास्त्र व आकडेवारीचा पुरावा
- वैयक्तिक भावना व सौंदर्यदृष्टी Correct answer.
- ऐतिहासिक दस्तऐवजांची क्रमवार मांडणी
Explanation
ललित निबंधात लेखकाची वैयक्तिक दृष्टी, भावना, कल्पना आणि सौंदर्यानुभूती प्रामुख्याने व्यक्त होते. शैली विनोदी, रम्य किंवा चिंतनशील असू शकते, पण केंद्रस्थानी लेखकाचा व्यक्तिगत स्पर्श असतो. कठोर तर्क व पुरावे हे वैचारिक किंवा संशोधनात्मक निबंधाचे वैशिष्ट्य आहे.
Question 3Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and author context
गद्य विभागात आत्मचरित्रात्मक लेखनाचा अभ्यास करताना एक पुस्तक विशेष महत्त्वाचे मानले जाते. 'असा मी असामी' हे आत्मचरित्र कोणाचे?
- हरिभाऊ आपटे
- वि. स. खांडेकर
- पु. ल. देशपांडे Correct answer.
- शिवाजी सावंत
Explanation
'असा मी असामी' हे पु. ल. देशपांडे यांचे आत्मचरित्र आहे, ज्यात त्यांनी आपले बालपण, नाट्यसेवा आणि वैयक्तिक आठवणी विनोदी शैलीत मांडल्या आहेत. आत्मचरित्रात स्वतःच्या आयुष्याचे चित्रण असते, हेच या नावातील 'मी' शब्दावरूनही स्पष्ट होते.
Question 4Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and author context
पु. ल. देशपांडे यांच्या 'व्यक्ती आणि वल्ली' या संग्रहातील लेख मुख्यतः कोणत्या गद्यप्रकारात मोडतात?
- व्यक्तिचित्रे Correct answer.
- समीक्षात्मक लेख
- वैचारिक निबंध
- प्रवासवर्णने
Explanation
'व्यक्ती आणि वल्ली' हा पु. ल. देशपांडे यांच्या व्यक्तिचित्रांचा संग्रह आहे, ज्यात त्यांनी आपल्या परिचयातील व्यक्तींचे गुणवैशिष्ट्यपूर्ण रेखाटन केले आहे. व्यक्तिचित्रात व्यक्तीचे संपूर्ण आयुष्य नव्हे, तर तिचे ठळक गुण आणि वावर चित्रित केला जातो.
Question 5Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and author context
पुढील उताऱ्याचा विचार करा: 'आईच्या हातची भाकरी आणि शेजीच्या अंगणातील सावली - दोन्ही सारखीच गोड वाटली; कारण दोन्हीत आपुलकीचा स्पर्श होता.' या उताऱ्यातून व्यक्त होणारा मुख्य विचार कोणता?
- बाहेरचे अन्न घरच्यापेक्षा रुचकर असते
- आठवणी केवळ बालपणापुरत्या असतात
- शेजाऱ्यांशी संबंध तोडून घ्यावे
- आपुलकीमुळे साधेही गोड वाटते Correct answer.
Explanation
उताऱ्यात भाकरी व सावली या साध्या गोष्टी गोड वाटण्याचे कारण 'आपुलकीचा स्पर्श' असे स्पष्ट सांगितले आहे. म्हणजे वस्तू नव्हे, तर तिजोडील भावना अनुभवाला मधुरता देते. गद्य उताऱ्याचा मध्यवर्ती विचार शोधताना अशा पुनरुच्चित कारणाकडे लक्ष द्यावे.
Question 6Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and author context
पुढील उतारा वाचा: 'ताईंनी शेवटच्या थोड्या पैशांतून शेजाऱ्याच्या मुलाची परीक्षा फी भरली आणि स्वतःच्या पंगतीवरून दोन घास कमी घेतले.' या उताऱ्यावरून ताईंचा कोणता गुण स्पष्ट होतो?
- स्वार्थी वृत्ती
- निष्क्रिय उदासीनता
- त्याग व परोपकार Correct answer.
- कठोर टीकात्मकता
Explanation
आपल्याकडील थोड्या पैशांतून दुसऱ्याच्या मुलाची फी भरणे आणि स्वतःचे अन्न कमी करणे ही वर्तणूक परोपकाराची खूण आहे. पात्राच्या कृतींवरून त्याचा स्वभाव ओळखणे हे चरित्रचित्रणाच्या प्रश्नांचे मुख्य कौशल्य आहे. शब्द नव्हे, तर कृती हीच येथे पुरावा ठरते.
Question 7Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and author context
मराठी गद्याच्या विकासाच्या संदर्भात बाळशास्त्री जांभेकर यांनी सुरू केलेल्या नियतकालिकाचे नाव काय?
- ज्ञानप्रकाश
- दर्पण Correct answer.
- मराठा
- केसरी
Explanation
बाळशास्त्री जांभेकरांनी १८३२ मध्ये 'दर्पण' हे नियतकालिक सुरू केले आणि त्यातून मराठी गद्यातील विचारपूर्वक लेखनाला सुरुवात झाली. त्यामुळे मराठी गद्याच्या इतिहासात या नियतकालिकाला महत्त्वाचे स्थान आहे. 'केसरी' व 'मराठा' ही नंतरच्या काळातील नियतकालिके आहेत.
Question 8Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and author context
वि. स. खांडेकर यांच्या साहित्याचा अभ्यास करताना त्यांना मिळालेला सर्वोच्च सन्मान आठवतो. त्यांची ज्ञानपीठ पुरस्कारप्राप्त कादंबरी कोणती?
- कोसला
- रणांगण
- ययाती Correct answer.
- मृत्युंजय
Explanation
वि. स. खांडेकर यांच्या 'ययाती' या कादंबरीला ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळाला, ज्यामुळे मराठी कादंबरीला राष्ट्रीय मान्यता मिळाली. 'ययाती'मध्ये पौराणिक कथेच्या आधारे मानवी जीवनातील महत्त्वाकांक्षा व त्यागाचा संघर्ष चित्रित झाला आहे.
Question 9Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and author context
गद्य विभागात 'चरित्र' आणि 'व्यक्तिचित्र' हे दोन्ही प्रकार आढळतात. त्यांतील मूलभूत फरक कोणता?
- दोन्ही प्रकार केवळ काल्पनिक पात्रांवर आधारित असतात
- चरित्रात केवळ लेखकाच्या स्वतःच्या आठवणी असतात
- चरित्र संपूर्ण आयुष्याचे; व्यक्तिचित्र निवडक गुणांचे Correct answer.
- व्यक्तिचित्रात जन्मापासून मृत्यूपर्यंतचा सविस्तर तपशील असतो
Explanation
चरित्रात व्यक्तीच्या जन्मापासून ते कार्याच्या शेवटपर्यंतचा सर्वांगीण आलेख येतो, तर व्यक्तिचित्रात त्या व्यक्तीचे ठळक गुण, वावर व विशिष्ट प्रसंग यांचे रेखाटन होते. म्हणून व्यक्तिचित्र हे चरित्राचे संक्षिप्त, गुणकेंद्री रूप मानले जाते. या फरकामुळे दोन्ही प्रकारांची रचना व उद्दिष्ट वेगळे ठरते.
Question 10Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and author context
पुढील उतारा वाचा: 'महोदय पाच मिनिटे उशिरा आले आणि म्हणाले, "वेळेचे पालन हाच खरा धर्म!" सभेत सर्वांनी टाळ्या वाजवल्या.' या उताऱ्यात लेखकाची भूमिका कोणती?
- सभेच्या व्यवस्थेवर असलेला राग
- महोदयांबद्दल तीव्र करुणा
- महोदयांच्या वृत्तीवर व्यंग्य Correct answer.
- महोदयांचे मनापासून कौतुक
Explanation
महोदय स्वतः उशिरा आले, पण वेळेच्या पालनाचा उपदेश करू लागले; हा विसंगतपणा लेखकाने जाणीवपूर्वक मांडला आहे. असा विसंगतपणा दाखवून लेखक व्यक्तीच्या दांभिक वृत्तीवर व्यंग्य करतो. टाळ्यांचा उल्लेखही या व्यंग्याला अधिक धार देतो.
Question 11Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and author context
गद्यपाठात जेव्हा लेखक 'मी' या सर्वनामातून आपले अनुभव सांगतो, तेव्हा त्या सादरीकरणाची दृष्टी कोणती मानली जाते?
- तृतीयपुरुषी सर्वज्ञ दृष्टी
- वर्णनात्मक निबंधाची दृष्टी
- नाट्यातील दृश्यदृष्टी
- प्रथमपुरुषी दृष्टी Correct answer.
Explanation
लेखक जेव्हा 'मी' म्हणून स्वतःचे अनुभव सांगतो, तेव्हा तो प्रथमपुरुषी दृष्टिकोन वापरतो. यात वाचक लेखकाच्या अनुभवाजवळ जातो; मात्र ती दृष्टी सर्वज्ञ किंवा नाट्यदृश्य असत नाही.
Question 12Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and author context
गद्यपाठाचा 'मुख्य विषय' आणि 'कथानक' यांतील फरक ओळखण्यासाठी कोणता निकष योग्य आहे?
- लेखकाच्या वाक्यांची लांबी
- पात्रांची एकूण संख्या
- कथानकातील घटनांची संख्या
- पाठाचा सार्वत्रिक अर्थ Correct answer.
Explanation
कथानक म्हणजे पाठात घडणाऱ्या घटनांची मांडणी; मुख्य विषय म्हणजे त्या घटनांतून व्यक्त होणारा सार्वत्रिक अर्थ. घटना व पात्रसंख्या या विषयाची व्याप्ती ठरवत नाहीत.
Question 13Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and author context
पुढील उतारा वाचा: 'शाळेतून परत आल्यावर रमेशने पाहिले, की शेजारच्या आजीची पाण्याची बादली अंगणात पडली आहे. त्याने आपली पिशवी खाली ठेवली, आजीला आधार दिला आणि बादली भरून आणली. आईने विचारले, "उशीर का?" तो हसून म्हणाला, "वाटेत थोडा आराम केला."' या उताऱ्यातून रमेशचा कोणता स्वभाव स्पष्ट होतो?
- आजीच्या मालमत्तेचा हेवा करणारा मुलगा
- खोटे सांगून पळणारा मुलगा
- मदत लपवणारा संवेदनशील मुलगा Correct answer.
- शाळेच्या वेळेबद्दल बेफिकीर मुलगा
Explanation
रमेशने मदत केली, पण आईसमोर कौतुक टाळण्यासाठी सबब सांगितली. यावरून त्याची संवेदनशीलता आणि मदत लपवण्याची वृत्ती स्पष्ट होते; तो बेफिकीर किंवा हेवा करणारा नाही.
Question 14Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and author context
एखाद्या गद्यलेखात स्थानिक बोली, म्हणी आणि ग्रामीण वातावरणाचा सहज वापर दिसतो. यावरून लेखकाच्या अनुभवविश्वाबद्दल काय अचूक अनुमान काढता येईल?
- तो केवळ अनुवादित आणि प्रवासवर्णनात्मक साहित्य वाचतो
- त्याचे लेखन केवळ प्रयोगशाळेतील नोंदींवर आधारित होते
- त्याला केवळ शहरी आणि औद्योगिक जीवनाचा अनुभव आहे
- ग्रामीण परिसराचे जवळून निरीक्षण केले आहे Correct answer.
Explanation
स्थानिक बोली, म्हणी आणि ग्रामीण वातावरणाचा सहज वापर लेखकाच्या जवळच्या अनुभवावरून येतो. केवळ शहरी अनुभव किंवा अनुवादित वाचन यांवरून असा सहज स्थानिक तपशील साधत नाही.
Question 15Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and author context
गद्यपाठातील संवादाचे प्रमुख कार्य कोणते?
- पुस्तकाची पानसंख्या आणि छपाई सुधारणे
- पात्रांचा स्वभाव स्पष्ट करणे Correct answer.
- केवळ लेखकाचे नाव व पत्ता देणे
- कथेतील सर्व घटना तातडीने थांबवणे
Explanation
संवादातून पात्रांचे स्वभाव, त्यांचे हेतू आणि परस्परसंबंध वाचकाला समजतात. संवाद केवळ पानसंख्या वाढवण्यासाठी किंवा लेखकाची ओळख देण्यासाठी नसतो.
Question 16Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and author context
गद्यपाठाचे शीर्षक 'अंगणातले झाड' आहे आणि पाठात वृद्ध आजोबा आपल्या नातवाला झाडाच्या सावलीत जीवनमूल्ये शिकवतात. शीर्षकाचे सर्वात योग्य स्पष्टीकरण कोणते?
- झाडाची किंमत विकून पैसे मिळवणे हा विषय आहे
- झाड केवळ पार्श्वभूमीचा भाग आहे
- झाड हे पिढ्यांतील संस्कारांचे प्रतीक आहे Correct answer.
- अंगण हे शहरातील रहदारीचे चित्र आहे
Explanation
शीर्षकाने पाठाच्या मुख्य विचाराकडे लक्ष नेले पाहिजे. झाड हे केवळ पार्श्वभूमी न राहता पिढ्यांतील संस्कारांचे प्रतीक होते, म्हणून ते शीर्षक अर्थपूर्ण ठरते.
Question 17Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and author context
पुढील उतारा वाचा: 'माझ्या वडिलांची दुकानातील खुर्ची जुनी झाली होती. तिला एक पाय हलत होता. पण ते म्हणत, "ही खुर्ची माझ्या ग्राहकांची साक्षीदार आहे; तिला बदलणे म्हणजे माझ्या विश्वासाला तडा देणे."' या उताऱ्याचा मुख्य विषय कोणता?
- व्यापारातील नफ्याचे गणित
- खुर्ची दुरुस्त करण्याचे तंत्र
- जुन्या वस्तूंचा अंधाधुंद संग्रह करणे
- विश्वास आणि नातेसंबंधांचे मूल्य Correct answer.
Explanation
वडिलांचे खुर्चीबद्दलचे विधान ग्राहकांशी असलेल्या विश्वासावर भर देते. उताऱ्याचा मुख्य विषय नफा किंवा दुरुस्ती नसून नातेसंबंधातील विश्वासाचे मूल्य आहे.
Question 18Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and author context
गद्यपाठात 'वर्णन' आणि 'कथन' यांतील फरक ओळखताना घटनांचा क्रम महत्त्वाचा ठरतो. खालीलपैकी कोणते विधान या फरकाचे अचूक वर्णन करते?
- वर्णन केवळ संवादांची नोंद करते; कथन रंगांचे वर्णन करते
- कथन आणि वर्णन यांतील फरक केवळ शीर्षकावरून ठरतो
- कथन घटनांचा क्रम सांगते; वर्णन तपशील उभे करते Correct answer.
- वर्णनात घटनांचा क्रम असतो; कथनात केवळ पात्रांची नावे असतात
Explanation
कथन घटनांचा क्रम पुढे नेते, तर वर्णन तपशील व वातावरण उभे करते. दोन्ही एकाच पाठात असतात, पण त्यांची कार्ये वेगळी असतात; शीर्षक किंवा नावांवरून हा फरक ठरत नाही.
Question 19Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and author context
पुढील उतारा वाचा: 'आईने दारात ठेवलेला दिवा वाऱ्याने विझत आला, पण तिने तो पुन्हा पेटवला. शेजारी म्हणाले, "आता उजाडत आले आहे," तरी ती म्हणाली, "अंधार संपेपर्यंत दिवा जागा राहिला पाहिजे."' या उताऱ्यातील दिवा मुख्यतः कशाचे प्रतीक म्हणून वाचला जातो?
- वीजबिलाच्या खर्चाचे
- आशा आणि चिकाटीचे Correct answer.
- पहाटेच्या वेळापत्रकाचे
- शेजाऱ्यांच्या कुतूहलाचे
Explanation
दिवा अंधारात प्रकाश टिकवतो आणि पुन्हा पेटवला जातो, हे आशा व चिकाटीचे प्रतीक आहे. वीजबिल, वेळापत्रक किंवा कुतूहल हे उताऱ्याच्या मुख्य भावाशी जोडत नाहीत.
Question 20Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and author context
एखाद्या गद्यपाठातील विनोद हा केवळ मनोरंजनासाठी नसून समाजातील ढोंगावर बोट ठेवतो. अशा विनोदाचे योग्य वर्णन कोणते?
- केवळ नवीन शब्दांचा संग्रह वाढवणारा विनोद
- कथानक थांबवणारा विनोद
- व्यंग्यात्मक आणि समीक्षात्मक विनोद Correct answer.
- करुण रस निर्माण करणारा विनोद
Explanation
व्यंग्यात्मक विनोद समाजातील ढोंग, अतिशयोक्ती व विसंगती उघड करतो. केवळ करुणा, शब्दसंग्रह किंवा कथानक थांबवणे हे विनोदाचे समीक्षात्मक कार्य स्पष्ट करत नाही.
Question 21Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and author context
गद्यातील 'प्रवासवर्णन' या प्रकाराचा मुख्य गाभा कोणता?
- प्रवासाच्या केवळ तारखा व खर्चाची नोंद
- स्थळे, व्यक्ती व अनुभवांचे वर्णन Correct answer.
- काल्पनिक पात्रांच्या मानसिक संघर्षाचे नाट्यात्मक चित्रण
- व्याकरणाच्या नियमांचे तपशीलवार स्पष्टीकरण
Explanation
प्रवासवर्णनात लेखक प्रत्यक्ष पाहिलेली स्थळे, भेटलेली व्यक्ती, सांस्कृतिक अनुभव व स्वतःची प्रतिक्रिया सजीवपणे मांडतो. हा प्रकार वास्तवानुभवावर आधारित असतो; केवळ तारखांची नोंद किंवा व्याकरणशास्त्र हा त्याचा मुख्य गाभा नाही.
Question 22Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and author context
मराठी गद्याचे जनक म्हणून ओळखले जाणारे व्यक्तिमत्त्व कोणते?
- पु. ल. देशपांडे
- वि. स. खांडेकर
- हरिभाऊ आपटे
- बाळशास्त्री जांभेकर Correct answer.
Explanation
बाळशास्त्री जांभेकरांनी नियतकालिक सुरू करून मराठी गद्याला वृत्तपत्रीय व विचारप्रवण अशी सुरुवात दिली; त्यामुळे त्यांना मराठी गद्याचे जनक मानले जाते. हा लेखक-संदर्भ गद्यविभागाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा आहे.
Question 23Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and author context
पुढील उतारा वाचा: 'शाळेच्या ग्रंथालयातून आणलेले पुस्तक परत करताना मोहनने त्याच्या कोपऱ्यात दुमडलेले पान सरळ केले आणि कव्हरवरची धूळ पुसली.' यावरून मोहनचे कोणते वैशिष्ट्य स्पष्ट होते?
- मोहन नवीन पुस्तक विकत घेऊ इच्छितो
- मोहन ग्रंथपालाला घाबरतो
- मोहन सार्वजनिक वस्तूंची काळजी घेतो Correct answer.
- मोहनला पुस्तक वाचायला आवडत नाही
Explanation
दुमडलेले पान सरळ करणे व धूळ पुसणे या कृतींवरून मोहन सार्वजनिक ग्रंथालयाच्या पुस्तकाची जबाबदारीने काळजी घेतो, हे दिसते. पुस्तक परत करताना दाखवलेली ही जपणूक त्याच्या सभ्य वापराची सूचक आहे.
Question 24Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and author context
गद्यपाठातील 'परिसर' ओळखण्यासाठी खालीलपैकी कोणता घटकसंच सर्वात उपयुक्त आहे?
- संवादांची लांबी व शीर्षकातील अक्षरांची संख्या
- घटनेचा काळ, ठिकाण व सामाजिक वातावरण Correct answer.
- लेखकाचे जन्मस्थळ व पुस्तकाच्या मुखपृष्ठाचा रंग
- पात्रांची नावे व पानांची संख्या
Explanation
परिसर म्हणजे कथेची पार्श्वभूमी - घटना घडण्याचा काळ, ठिकाण, हवामान, रूढी व सामाजिक वातावरण. या घटकांमधून पात्रांचे वर्तन व संघर्ष समजण्यास मदत होते.
Question 25Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and author context
पात्राचे स्वभाववैशिष्ट्य ओळखताना त्याच्या कोणत्या कृतींना प्राधान्य द्यावे?
- त्याने परिधान केलेल्या वस्त्रांचा रंग
- संकटात व संधीच्या क्षणी त्याने घेतलेले निर्णय Correct answer.
- त्याच्या घराचा पत्ता
- त्याच्या नावातील अक्षरांची संख्या
Explanation
पात्राचा खरा स्वभाव संकट, नैतिक कोंडी किंवा संधीच्या क्षणी घेतलेल्या निर्णयांतून उघड होतो. बाह्य रंगरूप किंवा पत्ता हे स्वभावाचे खात्रीलायक लक्षण ठरत नाही.
Question 26Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and author context
गद्यलेखात लेखकाची भूमिका ओळखण्यासाठी सर्वात विश्वासार्ह पुरावा कोणता?
- पाठातील परिच्छेदांची संख्या
- पात्रांची एकूण संख्या
- लेखकाने केलेली टिप्पणी व निवेदन Correct answer.
- शीर्षकाची लांबी
Explanation
लेखकाचा दृष्टिकोन त्याने केलेल्या टिप्पण्या, निवेदन, शब्दनिवड व उपहासातून प्रकट होतो. पात्रसंख्या किंवा परिच्छेदसंख्या ही केवळ रचनात्मक माहिती असते; ती विचारधारा दाखवत नाही.
Question 27Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and author context
पुढील उतारा वाचा: 'गावातील वृद्ध शेतकरी मुलाला म्हणाला, “बियाणे चांगले पेरले तरच पीक चांगले येते; घाई करू नकोस, वेळेत पाणी दे.”' या उताऱ्यातून शेतकऱ्याचे कोणते वैशिष्ट्य प्रकट होते?
- स्पर्धेतून मागे राहण्याची इच्छा
- संयम व दूरदृष्टी Correct answer.
- शेतीबद्दल अनास्था
- नशीबावर विसंबून राहण्याची वृत्ती
Explanation
बियाणे, वेळ व पाणी यांचा विचार करून मुलाला घाई टाळण्याचा सल्ला शेतकरी देतो; हे नियोजन व संयम दाखवते. यातून दूरदृष्टीने काम करण्याचे मूल्य अधोरेखित होते.
Question 28Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and author context
गद्यपाठातील 'उपसंहार' चे प्रमुख कार्य काय असते?
- पात्रांची ओळख करून देणे
- संघर्षाची धार वाढवणे
- विचारांची सांगता करून संदेश स्पष्ट करणे Correct answer.
- कथानकातील गुंता निर्माण करणे
Explanation
उपसंहार हा पाठाचा शेवटचा भाग असतो; तो घटनांची सांगता करतो आणि लेखकाला अभिप्रेत असलेला विचार किंवा संदेश स्पष्ट करतो. गुंता निर्माण करणे हे उपसंहाराचे कार्य नाही.
Question 29Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and author context
पुढील विधान विचारात घ्या: 'लेखकाने पाठात स्वतःचे मत स्पष्ट शब्दांत मांडले नाही, पण पात्रांच्या संवादातून ते व्यक्त झाले आहे.' हे कोणत्या निवेदन-तंत्राचे उदाहरण आहे?
- पत्ररूप निवेदन
- अप्रत्यक्ष निवेदन Correct answer.
- संवादहीन वर्णन
- प्रत्यक्ष आत्मकथन
Explanation
लेखक थेट 'मला असे वाटते' असे न म्हणता पात्रांच्या संवादातून वाचकाला अर्थ शोधायला लावतो; याला अप्रत्यक्ष निवेदन म्हणतात. यात लेखकाची भूमिका अधिक सूचक व कलात्मक होते.
Question 30Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and author context
गद्यपाठात 'पात्राचा विकास' आणि 'पात्राचे वर्णन' यांतील फरक ओळखण्यासाठी कोणता निकष योग्य?
- वर्णनात केवळ नाव व वय येते; विकासात ते नसते
- विकास म्हणजे पात्रसंख्या वाढणे; वर्णन म्हणजे पात्राचे बाह्य रूप
- वर्णनात पात्र बोलत नाही; विकासात पात्र फक्त बोलते
- विकासात पात्राच्या विचारांत किंवा वर्तनात बदल घडतो Correct answer.
Explanation
पात्रविकास म्हणजे कथानकाच्या ओघात पात्राच्या विचारसरणीत, निर्णयांत किंवा वर्तनात घडणारा बदल. पात्रवर्णन हे एखाद्या टप्प्यावरचे स्थिर चित्रण असते; त्यात बदलाची अनिवार्यता नसते.
Question 31Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and author context
गद्यपाठाच्या अभ्यासात, एखाद्या घटनेतून जीवनासाठी उपयुक्त असा स्पष्ट बोध शेवटी साधला जातो, त्या लघु गद्यप्रकाराला काय म्हणतात?
- नाट्यसंवाद
- बोधकथा Correct answer.
- चरित्रकथन
- प्रवासवर्णन
Explanation
बोधकथा हा असा लघु गद्यप्रकार आहे ज्यात घटना किंवा पात्रांच्या कृतीतून शेवटी नैतिक बोध स्पष्ट होतो. प्रवासवर्णनात स्थळानुभव प्रमुख असतो, चरित्रकथनात व्यक्तीचा जीवनप्रवास, तर नाट्यसंवादात संवादाची रचना महत्त्वाची ठरते. म्हणून प्रश्नात वर्णन केलेला प्रकार बोधकथेशी जुळतो.
Question 32Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and author context
पुढील उतारा वाचा: 'परीक्षेच्या दिवशी सकाळीच पाऊस आला. स्नेहाने छत्री घेतली, पण रस्त्यात भिजलेल्या मैत्रिणीला पाहून तिने छत्री तिच्याकडे सरकवली आणि स्वतः अर्धी भिजत शाळेत पोहोचली.' स्नेहाच्या या कृतीवरून तिचे प्रमुख वैशिष्ट्य कोणते ठरते?
- अतिबोलक वृत्ती
- कठोर नियमपालन
- आपुलकीची वृत्ती Correct answer.
- स्पर्धात्मक वृत्ती
Explanation
स्नेहाने स्वतःच्या छत्रीचा फायदा मैत्रिणीला दिला आणि स्वतः त्रास सहन केला; ही कृती परस्परांबद्दलची आपुलकी दर्शवते. पात्राचे स्वभाववैशिष्ट्य ठरवताना तिने केलेल्या निवडीचा विचार करावा. बोलणे, नियम पाळणे किंवा स्पर्धा यांचा या प्रसंगात पुरावा नाही.
Question 33Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and author context
मराठी गद्यातील आत्मचरित्र या प्रकारात लेखक मुख्यतः कशाचे चित्रण करतो?
- दुसऱ्या व्यक्तीच्या पराक्रमाचे
- स्वतःच्या जीवनानुभवांचे Correct answer.
- केवळ निसर्गदृश्यांचे
- काल्पनिक देशाच्या प्रवासाचे
Explanation
आत्मचरित्रात लेखक स्वतःच्या आठवणी, अनुभव आणि जीवनप्रवासाचे चित्रण करतो. त्यात 'मी' हा केंद्रबिंदू असतो, पण तो केवळ वर्णन न राहता आत्मनिष्ठ अनुभव बनतो. दुसऱ्याचे चरित्र, काल्पनिक प्रवास किंवा केवळ निसर्गदृश्ये ही आत्मचरित्राची मुख्य व्याख्या नाही.
Question 34Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and author context
पुढील उतारा वाचा: 'दुपारच्या सुट्टीत अनिलने आपला डबा उघडला. शेजारी बसलेला गरीब मुलगा केवळ पाहत होता. अनिलने आपली भाकरी दोन भागांत केली आणि एक भाग त्याच्या ताटात ठेवला. दोघे हसत खाऊ लागले.' या उताऱ्याचा मुख्य विचार कोणता?
- संपत्तीचे प्रदर्शन
- स्पर्धेत पुढे राहणे
- वाटून घेण्यातील आनंद Correct answer.
- वेळेचे योग्य नियोजन
Explanation
अनिलने आपले अन्न दुसऱ्याशी वाटून घेतले आणि त्यातून दोघांनाही आनंद झाला; हा उताऱ्याचा केंद्रीय विचार आहे. मुख्य विचार ठरवताना घटनेचा शेवट आणि पात्रांच्या भावनेकडे पाहावे. स्पर्धा, संपत्तीचे प्रदर्शन किंवा वेळेचे नियोजन यांना उताऱ्यात स्थान नाही.
Question 35Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and author context
'शाळेच्या पुस्तकालयात पुस्तके कमी आहेत,' असे आढळल्यावर मीराने आपल्या वर्गातील मुलांकडून जुनी पुस्तके गोळा केली आणि वाचनालयाला दिली. तिने हे केवळ बक्षीस मिळवण्यासाठी नाही, तर सर्वांना वाचनाची संधी मिळावी म्हणून केले. मीराचा प्रमुख हेतू कोणता?
- वाचनाची संधी वाढवणे Correct answer.
- स्वतःची पुस्तके विकणे
- इतरांना मागे टाकणे
- शिक्षकांची प्रशंसा मिळवणे
Explanation
मीराने जुनी पुस्तके गोळा करून वाचनालयात दिली, जेणेकरून अधिक विद्यार्थ्यांना वाचनाची संधी मिळावी. उताऱ्यात तिचा हेतू बक्षीस किंवा प्रशंसा नसल्याचे स्पष्ट केले आहे. पात्राचा हेतू ठरवताना त्याच्या कृतीचे परिणाम आणि त्याबद्दल दिलेले स्पष्टीकरण यांचा विचार करावा.
Question 36Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and author context
गद्यपाठात लेखकाने आपल्या काळातील स्त्रियांच्या शिक्षणाबद्दल सहानुभूतीने लिहिले आहे आणि जुन्या रूढींवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले आहे. यावरून लेखकाच्या दृष्टिकोनाचे योग्य वर्णन कोणते?
- सुधारणावादी आणि संवेदनशील Correct answer.
- सुधारणांबद्दल उदासीन
- रूढींचे समर्थन करणारा
- केवळ मनोरंजन करणारा
Explanation
स्त्रीशिक्षणाबद्दल सहानुभूती आणि जुन्या रूढींवरील प्रश्नचिन्ह हे लेखकाचे सुधारणावादी व संवेदनशील दृष्टिकोन दर्शवतात. लेखकाची भूमिका ठरवताना तो कोणत्या बाजूने उभा आहे आणि कोणत्या प्रथांना आव्हान देतो, हे पाहावे. केवळ मनोरंजन किंवा उदासीनता या वर्णनात बसत नाही.
Question 37Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and author context
गद्यपाठात भूतकाळातील आठवणी आणि सध्याच्या घटना यांची मांडणी वाचकाला समजण्यासाठी सर्वात उपयुक्त घटक कोणता?
- कालपटाची रचना Correct answer.
- संवादाची लांबी
- शीर्षकाची निवड
- पात्रांची संख्या
Explanation
कालपट म्हणजे घटनांची काळानुसार मांडणी; त्यामुळे भूतकाळातील आठवणी आणि वर्तमान घटना यांचा क्रम वाचकाला समजतो. संवादाची लांबी, शीर्षक किंवा पात्रसंख्या यांचा काळाच्या क्रमाशी थेट संबंध नसतो. म्हणून कथेतील काळाचे अंतर ओळखण्यासाठी कालपटाची रचना महत्त्वाची ठरते.
Question 38Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and author context
'शिस्त' म्हणजे केवळ शिक्षकांचे ऐकणे, असे मुख्याध्यापक म्हणतात. त्याच वर्गातील शिक्षिका मात्र विद्यार्थ्यांना प्रश्न विचारायला आणि आपले मत मांडायला प्रोत्साहन देतात. त्या म्हणतात, 'शिस्त म्हणजे स्वतःच्या विचारांची जबाबदारी घेणे.' या उताऱ्यातून कोणता अर्थपूर्ण निष्कर्ष निघतो?
- दोन्ही पात्रांचा 'शिस्त' या शब्दाचा अर्थ सारखाच आहे.
- मुख्याध्यापक विद्यार्थ्यांच्या मतांना विरोध करतात.
- शिक्षिका शिस्तीला पूर्णपणे नाकारतात.
- 'शिस्त'चा अर्थ दोन पात्रांत भिन्न आहे. Correct answer.
Explanation
मुख्याध्यापक शिस्तीचा अर्थ आज्ञापालनाशी जोडतात, तर शिक्षिका तिला विचारांची जबाबदारीशी जोडतात. हे दोन स्वतंत्र अर्थ असल्याने शब्दाचा वापर सारखा असला तरी समज भिन्न आहे. उताऱ्यात विरोध किंवा पूर्ण नाकार यापेक्षा अर्थभेद हा अधिक अचूक निष्कर्ष आहे.
Question 39Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and author context
पुढील उतारा वाचा: 'लेखक म्हणतो, “स्त्रियांनी शिकले पाहिजे आणि आपले मत मोकळेपणाने मांडले पाहिजे; पण हा बदल एका पिढीत घाईने न आणता, शिक्षणातून हळूहळू घडवावा.” या विचारांवरून लेखकाची सुधारणाविषयक भूमिका कशी ठरते?
- उदासीन
- क्रमिक सुधारणावादी Correct answer.
- पूर्ण प्रतिगामी
- क्रांतिकारक
Explanation
लेखक स्त्रीशिक्षणाचे समर्थन करतो, म्हणून तो प्रतिगामी नाही; पण बदल हळूहळू व्हावा असे सुचवतो, म्हणून क्रांतिकारकही नाही. या दोन टोकांमधील क्रमिक सुधारणेची भूमिका तो घेतो. उदासीन असता तर त्याने बदलाची दिशा आणि पद्धत स्पष्ट केली नसती.
Question 40Prose (गद्य) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and author context
गद्यपाठातील एखादी वस्तू 'प्रतीक' म्हणून कार्यरत आहे हे ठरवण्यासाठी सर्वात योग्य निकष कोणता?
- ती वस्तू पाठाच्या अगदी शेवटी नष्ट होणे आवश्यक असावे
- ती वस्तू केवळ पात्राच्या स्वतःच्या मालकीची असावी
- ती वस्तू पुनरावृत्तीने सूचितार्थ दाखवत असावी Correct answer.
- ती वस्तू पाठात केवळ एकदाच नावाने उल्लेखली गेलेली असावी
Explanation
प्रतीक हे साहित्यात वस्तू, व्यक्ती किंवा प्रसंगाच्या रूपात येते आणि त्याचा शब्दशः अर्थापलीकडील भाव सूचित करते. ते ओळखण्यासाठी पुनरावृत्ती, प्रसंगातील स्थान आणि त्यातून निर्माण होणारा सूचितार्थ यांचा विचार करावा. केवळ मालकी, नाश किंवा एकदाच उल्लेख हे पुरेसे निकष नाहीत.
Question 41Poetry (पद्य) - prescribed poems: central idea, figures of speech, poet background
II PUC मराठी पद्य विभागातील अभंगांच्या संदर्भात ‘तुका म्हणे’ या नाममुद्रेमुळे ओळखला जाणारा संत कोण?
- संत नामदेव
- संत तुकाराम Correct answer.
- संत ज्ञानेश्वर
- संत एकनाथ
Explanation
‘तुका म्हणे’ ही संत तुकारामांच्या अभंगांची नाममुद्रा आहे. वारकरी परंपरेत अभंगाच्या शेवटच्या चरणात कवी स्वतःचे नाव घालतो; तुकारामांनी हीच पद्धत सातत्याने वापरली. म्हणून हे चरण तुकारामांची ओळख करून देते.
Question 42Poetry (पद्य) - prescribed poems: central idea, figures of speech, poet background
‘वृक्षवल्ली आम्हां सोयरी वनचरे’ या पद्यपंक्तीत कवी निसर्गाकडे कोणत्या नात्याने पाहतो?
- राजा व स्वामी
- सोयरा व नातेवाईक Correct answer.
- गुरू व मार्गदर्शक
- सेवक व अनुयायी
Explanation
अभंगात वृक्षवेलींना ‘सोयरी’ आणि वनचरांना नातेवाईक मानले आहे. हे निसर्गाशी आत्मीयतेचे, सख्याचे नाते दर्शवते. त्यामुळे कवी निसर्गाकडे शत्रू किंवा सेवक म्हणून न पाहता आपले सोयरे म्हणून पाहतो.
Question 43Poetry (पद्य) - prescribed poems: central idea, figures of speech, poet background
‘तोच चंद्रमा नभात, तीच चैत्राची रात’ या II PUC पद्यपाठातील कवितेच्या कवयित्री कोण?
- कुसुमाग्रज
- मंगेश पाडगावकर
- बहिणाबाई चौधरी
- शांता शेळके Correct answer.
Explanation
‘तोच चंद्रमा नभात, तीच चैत्राची रात’ ही शांता शेळके यांची प्रसिद्ध कविता आहे. त्यात निसर्गाचे सातत्य आणि माणसाच्या आठवणींची ओढ या भावना व्यक्त होतात. कवयित्रीच्या नावाची नोंद या कवितेशीच जोडलेली आहे.
Question 44Poetry (पद्य) - prescribed poems: central idea, figures of speech, poet background
‘तोच चंद्रमा नभात, तीच चैत्राची रात’ या कवितेचा मुख्य भाव कोणता?
- चंद्रप्रकाशामुळे कवी भयभीत झाला
- निसर्ग व माणूस दोन्ही पूर्ण बदलले
- निसर्ग तसाच; माणसाचे जीवन बदलले Correct answer.
- चैत्रात पाऊस पडतो हेच मुख्य सत्य
Explanation
ओळीत चंद्र आणि चैत्ररात पूर्वीप्रमाणेच असल्याचे सांगून निसर्गाचे सातत्य दाखवले आहे. पण त्या पार्श्वभूमीवर माणसाचे आयुष्य, संबंध व परिस्थिती बदलल्याचा सूर आहे. म्हणून मुख्य भाव निसर्ग स्थिर, माणसाचे जीवन बदललेला आहे.
Question 45Poetry (पद्य) - prescribed poems: central idea, figures of speech, poet background
‘वृक्षवल्ली आम्हां सोयरी वनचरे’ या ओळीत वृक्षवेलींना माणसाचे नाते देण्यातून प्रामुख्याने कोणता अलंकार साधला जातो?
- मानवीकरण Correct answer.
- उपमा
- यमक
- अनुप्रास
Explanation
वृक्षवेलींना माणसांच्या नात्यांची उपमा न देता थेट ‘सोयरी’ म्हणणे हे त्यांना मानवी संबंधांचे रूपकात्मक आरोपण आहे. निसर्गातील घटकांना माणसासारखे नाते देणे हे मानवीकरणाचे लक्षण आहे. उपमेत ‘सारखे’ असते, अनुप्रासात ध्वनीची पुनरावृत्ती असते आणि यमकात ओळींच्या शेवटी ध्वनी जुळतात.
Question 46Poetry (पद्य) - prescribed poems: central idea, figures of speech, poet background
II PUC पद्य विभागात संत ज्ञानेश्वर यांच्या रचनांशी प्रामुख्याने कोणता पद्यप्रकार जोडला जातो?
- अभंग
- ओवी Correct answer.
- मुक्तछंद
- गझल
Explanation
ज्ञानेश्वरांचा ‘ज्ञानेश्वरी’ ग्रंथ ओवीबद्ध आहे आणि त्यांच्या अभंगांतही ओवीचा वापर होतो. ओवी ही मराठीतील पारंपरिक पद्यरचना आहे. म्हणून ज्ञानेश्वरांच्या रचनांशी ओवी हा प्रकार जोडला जातो.
Question 47Poetry (पद्य) - prescribed poems: central idea, figures of speech, poet background
बहिणाबाई चौधरी यांच्या कवितेतील वैशिष्ट्य म्हणून कोणता पर्याय योग्य आहे?
- इंग्रजी मुक्तछंदातील कविता
- शुद्ध संस्कृत शब्दावलीतील गझल
- वऱ्हाडी बोलीतील सहज ओव्या Correct answer.
- उर्दू शायरीतील रुबाई
Explanation
बहिणाबाई चौधरींनी आपल्या आयुष्यातील अनुभव वऱ्हाडी बोलीत सहज ओव्यांमधून व्यक्त केले. त्यांची कविता शेतकरी जीवनातील प्रतिमा आणि मातृभाषेची ऊब यासाठी ओळखली जाते. शुद्ध संस्कृत गद्य किंवा उर्दू गझल ही त्यांची वैशिष्ट्ये नाहीत.
Question 48Poetry (पद्य) - prescribed poems: central idea, figures of speech, poet background
केसवसुत यांना मराठी कवितेत कोणते स्थान दिले जाते?
- गझलेचे जनक
- वारकरी अभंगाचे जनक
- आधुनिक मराठी कवितेचे जनक Correct answer.
- ओवीचे जनक
Explanation
केसवसुत हे मराठी कवितेत नव्या युगाचे, बदलाचे व राष्ट्रीय जागृतीचे प्रतीक मानले जातात. त्यांनी पारंपरिक शृंगारिक कवितेपेक्षा आधुनिक संवेदना व नवे विषय आणले. म्हणून त्यांना आधुनिक मराठी कवितेचे जनक असे स्थान दिले जाते.
Question 49Poetry (पद्य) - prescribed poems: central idea, figures of speech, poet background
‘तोच चंद्रमा नभात, तीच चैत्राची रात’ येथील ‘तोच’ व ‘तीच’ या पुनरावृत्तीने कोणता भाव दृढ होतो?
- भीती व अस्वस्थता
- हास्य व विनोद
- क्रोध व प्रतिकार
- स्मरणाचे सातत्य व स्थिरता Correct answer.
Explanation
‘तोच’ व ‘तीच’ या शब्दांतील पुनरावृत्ती निसर्गातील घटक पूर्वीप्रमाणेच असल्याचे सूचित करते. त्यामुळे आठवणींचा प्रवाह तसाच राहतो आणि स्मरणाचे सातत्य, स्थिरता या भावना दृढ होतात. क्रोध, भीती किंवा विनोद हा या ओळींचा मुख्य सूर नाही.
Question 50Poetry (पद्य) - prescribed poems: central idea, figures of speech, poet background
अभंगाच्या शेवटी येणाऱ्या ‘तुका म्हणे’ या चरणाचे मुख्य कार्य काय?
- राजाश्रयाचे प्रतीक
- वंशपरंपरेचे प्रमाण
- भक्ती-समर्पणाची नाममुद्रा Correct answer.
- शृंगारिकतेचे लक्षण
Explanation
अभंगाच्या शेवटी येणारे ‘तुका म्हणे’ हे चरण कवीचे स्वतःचे म्हणणे नसून भक्ती-समर्पणाची नाममुद्रा आहे. त्यातून विनम्रता आणि विठ्ठलाला समर्पित भाव व्यक्त होतो. राजाश्रय, वंशपरंपरा व शृंगार ही या नाममुद्रेची कार्ये नाहीत.