First 50 of 200 questions. Each one lists the choices, the correct answer, and an explanation. The checker at the top of this page saves progress in this browser when it is available.
Continue in the practice tool above to load more questions, 50 at a time.
Question 1Gadya (prose) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and value-based questions
गद्यांशम् आधृत्य उत्तरं चिनुत - गुरुः शिष्यम् अवदत्, 'यः प्रतिदिनं स्वाध्यायं करोति, सः ज्ञाने निपुणः भवति। आलस्यं तु विद्यायाः शत्रुः।' विद्यायाः शत्रुः कः?
- निपुणता
- स्वाध्यायः
- आलस्यम् Correct answer.
- ज्ञानम्
Explanation
गद्यांशे गुरुः स्पष्टं कथयति यत् आलस्यं विद्यायाः शत्रुः। स्वाध्यायः तु ज्ञानप्राप्तेः साधनम् एव, न शत्रुः। अतः प्रश्नस्य समुचितम् उत्तरम् 'आलस्यम्' इति।
Question 2Gadya (prose) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and value-based questions
गद्यांशम् आधृत्य उत्तरं चिनुत - मुनिः उपदिशति, 'सत्यम् एव परं बलम्। असत्येन क्षणिकः लाभः भवति, परं सत्येन चिरस्थायी कीर्तिः लभ्यते।' अस्य गद्यांशस्य मुख्यभावः कः?
- असत्यस्य बलम्
- क्षणिकलाभस्य आवश्यकता
- धनस्य महिमा
- सत्यस्य महिमा Correct answer.
Explanation
गद्यांशः सत्यं परं बलम् इति प्रतिपादयति, सत्येन चिरस्थायी कीर्तिः लभ्यते इति च वदति। अतः मुख्यभावः 'सत्यस्य महिमा' भवति। धनस्य वा असत्यस्य महिमा अत्र न प्रतिपाद्यते।
Question 3Gadya (prose) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and value-based questions
गद्यांशम् आधृत्य उत्तरं चिनुत - राजा विक्रमः प्रजाः पालयति स्म। एकदा दरिद्रः ब्राह्मणः आगत्य अवदत्, 'महाराज, मम पुत्रः रोगी अस्ति, सहायतां करोतु।' राजा तत्क्षणं वैद्यं प्रेषयामास, धनं च दत्तवान्। राज्ञः स्वभावः कीदृशः इति गद्यांशात् ज्ञायते?
- लोभी
- क्रूरः
- आलसः
- दयालुः Correct answer.
Explanation
राजा दरिद्रे ब्राह्मणाय तत्क्षणं वैद्यं धनं च दत्तवान्, अतः सः दयालुः इति ज्ञायते। क्रूरता वा लोभः अत्र न दृश्यते। सहायता एव तस्य स्वभावस्य लक्षणम्।
Question 4Gadya (prose) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and value-based questions
गद्यांशम् आधृत्य उत्तरं चिनुत - शिष्यः पप्रच्छ, 'गुरो, किं परं सुखम्?' गुरुः उवाच, 'परोपकारः एव परं सुखम्। यः अन्येभ्यः साहाय्यं करोति, सः आत्मनः हृदये शान्तिं लभते।' गुरोः मते परं सुखं किम्?
- प्रशंसालाभः
- परोपकारः Correct answer.
- विश्रामः
- धनसङ्ग्रहः
Explanation
गुरुः स्पष्टं वदति यत् परोपकारः एव परं सुखम्। परोपकारेण हृदये शान्तिः लभ्यते इति तस्य मतम्। अतः धनसङ्ग्रहः वा प्रशंसा न परं सुखम्।
Question 5Gadya (prose) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and value-based questions
गद्यांशम् आधृत्य उत्तरं चिनुत - मित्रं मित्रं प्रति अवदत्, 'यदा अहं कष्टे आसम्, तदा त्वम् एव मम साहाय्यम् अकरोः। अतः त्वं मम सच्चित् मित्रम् असि।' गद्यांशे 'सच्चित् मित्रम्' इति कः उच्यते?
- यः केवलं धनं ददाति
- यः केवलं हसति
- यः सदा प्रशंसां करोति
- कष्टे साहाय्यकर्ता Correct answer.
Explanation
गद्यांशे कष्टसमये साहाय्यं कृतवान् मित्रं 'सच्चित् मित्रम्' इति उच्यते। धनदानं वा प्रशंसा सच्चित् मित्रस्य लक्षणं न भवति। साहाय्यमेव अत्र मुख्यं लक्षणम्।
Question 6Gadya (prose) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and value-based questions
गद्यांशम् आधृत्य उत्तरं चिनुत - कश्चित् वणिक् सत्यं पालयितुं स्वस्य लाभं त्यक्तवान्। जनाः तस्य निष्ठां दृष्ट्वा तस्मै बहुमानं ददुः। ततः तस्य व्यापारः पूर्वस्मादपि अधिकः वर्धितः। वणिजः व्यापारः कथम् अवर्धत?
- सत्यनिष्ठया Correct answer.
- बलप्रयोगेन
- मिथ्यावचनेन
- राज्ञः भयेन
Explanation
वणिक् सत्यं पालयितुं लाभं त्यक्तवान्; जनाः तस्य निष्ठां दृष्ट्वा बहुमानं ददुः। ततः सत्यनिष्ठायाः कारणेनैव तस्य व्यापारः अवर्धत। मिथ्यावचनं वा बलप्रयोगः अत्र हेतुः न।
Question 7Gadya (prose) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and value-based questions
गद्यांशम् आधृत्य उत्तरं चिनुत - सः बालः प्रतिदिनं मातुः सेवां करोति स्म। माता रुग्णा आसीत्; सः औषधं दत्तवान्, भोजनं पाचितवान्। पाठं न त्यक्तवान्, रात्रौ अध्ययनं कृतवान्। बालस्य स्वभावे किं विशेषं दृश्यते?
- सेवा-अध्ययनयोः सन्तुलनम् Correct answer.
- केवलं क्रीडासक्तिः
- अध्ययनस्य पूर्णत्यागः
- मातृसेवायाम् उदासीनता
Explanation
बालः मातुः सेवां करोति, पाठं च न त्यजति; रात्रौ अध्ययनं करोति। अतः सेवा तथा अध्ययनयोः सन्तुलनं तस्य विशेषः। सेवायाम् उदासीनता वा अध्ययनत्यागः अत्र न दृश्यते।
Question 8Gadya (prose) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and value-based questions
गद्यांशम् आधृत्य उत्तरं चिनुत - ग्रामे एकः वृद्धः वटवृक्षः आसीत्। जनाः तस्य छायायां विश्रामं कुर्वन्ति स्म। केचन तु तस्य शाखाः छिन्दन्ति स्म। वृक्षः अवदत्, 'यः मम छायया सुखं लभते, सः मां न हिंस्यात्।' वृक्षस्य वचनेन किं सूच्यते?
- विश्रामस्य निषेधः
- वृक्षस्य निरुपयोगिता
- छायादानस्य कृतज्ञता Correct answer.
- शाखाच्छेदनस्य आवश्यकता
Explanation
वृक्षः छायया सुखं ददाति; तस्य वचनेन उपकारस्य कृतज्ञता सूच्यते। शाखाच्छेदनं तु हिंसा एव, न आवश्यकता। अतः उत्तरं कृतज्ञता इति।
Question 9Gadya (prose) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and value-based questions
गद्यांशम् आधृत्य उत्तरं चिनुत - विद्या मनुष्याय विनयं ददाति, विनयात् पात्रता जायते, पात्रतया धनं लभ्यते। विद्यया प्रथमं किं लभ्यते?
- कीर्तिः
- पात्रता
- विनयः Correct answer.
- धनम्
Explanation
गद्यांशे क्रमः स्पष्टः - विद्या प्रथमं विनयं ददाति; विनयात् पात्रता, पात्रतया धनम्। अतः प्रथमं लाभः विनयः एव। धनं तु परम्परायाः अन्तिमं फलम्।
Question 10Gadya (prose) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and value-based questions
गद्यांशम् आधृत्य उत्तरं चिनुत - सेनापतिः अवदत्, 'शूरः सः न, यः स्वदेहं रक्षितुं पलायते। शूरः सः, यः देशं रक्षन् आत्मानं बलिददाति।' सेनापतेः मते शूरः कः?
- यः केवलं स्वदेहं रक्षति
- देशरक्षार्थं आत्मबलिदानी Correct answer.
- यः धनसङ्ग्रहाय यतते
- यः स्वदेहं रक्षितुं पलायते
Explanation
सेनापतिः शूरं परिभाषयति - यः देशं रक्षन् आत्मानं बलिददाति सः एव शूरः। पलायनं वा केवलं स्वरक्षणं शौर्यं न भवति। अतः देशरक्षार्थम् आत्मबलिदानी शूरः।
Question 11Gadya (prose) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and value-based questions
बालिका स्वस्य भोजनं दरिद्रेभ्यः ददाति, स्वयं अल्पं खादति। - अस्याः बालिकायाः कः गुणः प्रकटः?
- लोभः
- भयम्
- क्रोधः
- दानशीलता Correct answer.
Explanation
बालिका स्वस्य भोजनं दरिद्रेभ्यः ददाति, स्वयं अल्पं खादति; अतः तस्याः दानशीलता प्रकटा भवति। परहिताय त्यागः दानशीलतायाः लक्षणम्।
Question 12Gadya (prose) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and value-based questions
राजा प्रजानां दुःखं दृष्ट्वा स्वकोशात् धनं दत्तवान्। तेन दुर्भिक्षपीडिताः जनाः तृप्ताः अभवन्। - राजा दुर्भिक्षपीडितानां साहाय्यं कथम् अकरोत्?
- करान् उदघोषयत्
- धनम् अददात् Correct answer.
- युद्धम् अकरोत्
- नगरम् अत्यजत्
Explanation
गद्यांशे राजा प्रजानां दुःखं दृष्ट्वा स्वकोशात् धनं दत्तवान् इति उक्तम्; तेन दुर्भिक्षपीडिताः तृप्ताः अभवन्। धनदानम् एव तृप्तेः कारणम्।
Question 13Gadya (prose) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and value-based questions
वृद्धः कृषकः पुत्रान् अवदत्, 'क्षेत्रे यः परिश्रमं करोति, सः एव फलं लभते। आलस्यं मृत्युः इव।' - कृषकः पुत्रान् किम् उपदिशति?
- आलस्यं सुखदम्
- धनं विना फलं न
- क्षेत्रं त्यज
- परिश्रमेण फलं लभ्यते Correct answer.
Explanation
कृषकः 'यः परिश्रमं करोति सः एव फलं लभते' इति कथयति; आलस्यं मृत्युः इव इति च। अतः परिश्रमस्य महत्त्वम् उपदिष्टम्।
Question 14Gadya (prose) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and value-based questions
शिष्यः गुरुं पृष्टवान्, 'अहं कथं शान्तिं प्राप्नुयाम्?' गुरुः अवदत्, 'यः आत्मानं जितवान्, सः एव शान्तिं प्राप्नोति। बाह्यवस्तुषु शान्तिः नास्ति।' - गुरोः मते शान्तिः कुतः लभ्यते?
- तीर्थयात्रया
- आत्मजयात् Correct answer.
- धनार्जनात्
- बाह्यवस्तुभ्यः
Explanation
गुरुः स्पष्टं वदति 'यः आत्मानं जितवान् सः एव शान्तिं प्राप्नोति' इति; बाह्यवस्तुषु शान्तिः नास्ति इति च। अतः आत्मजयः एव शान्तेः साधनम्।
Question 15Gadya (prose) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and value-based questions
वैद्यः दरिद्रेभ्यः रुग्णेभ्यः निःशुल्कम् औषधं ददाति स्म। - वैद्यस्य कः गुणः प्रकटः?
- लोभः
- करुणा Correct answer.
- क्रोधः
- भयम्
Explanation
वैद्यः दरिद्रेभ्यः रुग्णेभ्यः निःशुल्कम् औषधं ददाति स्म; अतः तस्य करुणा प्रकटा। सेवा एव करुणायाः लक्षणम्।
Question 16Gadya (prose) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and value-based questions
एकः धनिकः गुप्तेन दानेन प्रतिदिनं विद्यार्थिनां पुस्तकानि ददाति स्म, नाम प्रकाशयितुं न इच्छति स्म। - धनिकस्य दानं कीदृशम्?
- प्रकटदानम्
- व्यर्थदानम्
- गुप्तदानम् Correct answer.
- स्वार्थदानम्
Explanation
धनिकः पुस्तकानि ददाति स्म, परं नाम प्रकाशयितुं न इच्छति स्म; अतः तत् गुप्तदानम्। गुप्तदानं स्वार्थरहितं भवति।
Question 17Gadya (prose) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and value-based questions
मुनिः कथयति, 'यः सर्वभूतेषु दयां करोति, सः एव धर्मं पालयति। दया विना धर्मः न शोभते।' - मुनेः मते धर्मस्य मूलं किम्?
- तीर्थम्
- दया Correct answer.
- व्रतम्
- यज्ञः
Explanation
मुनिः वदति 'यः सर्वभूतेषु दयां करोति सः एव धर्मं पालयति' इति; दया विना धर्मः न शोभते। अतः दया धर्मस्य मूलम्।
Question 18Gadya (prose) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and value-based questions
मन्त्रिणः अवदन्, 'शत्रुः बन्दी कृतः, तस्य वधः क्रियताम्।' राजा अवदत्, 'क्षमा वीरस्य भूषणम्।' - राज्ञः वाक्यस्य तात्पर्यं किम्?
- मन्त्रिणः आज्ञा
- क्षमा शौर्यलक्षणम् Correct answer.
- बन्दीकरणं पापम्
- शत्रुर्वधः उचितः
Explanation
मन्त्रिणः शत्रोः वधं सूचयन्ति, परं राजा 'क्षमा वीरस्य भूषणम्' इति वदति। अनेन क्षमा एव शौर्यस्य लक्षणम् इति तात्पर्यम्।
Question 19Gadya (prose) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and value-based questions
'पुस्तकं पठित्वा अपि यः न विचारयति, सः पुस्तकस्य भारः एव' - अनेन किं सूच्यते?
- विचारः पठनात् श्रेष्ठः भवति
- पठनं न कर्तव्यम् एव
- विचारहीनं पठनं व्यर्थम् Correct answer.
- पुस्तकं भारः एव भवति
Explanation
गुरुः वदति 'पुस्तकं पठित्वा अपि यः न विचारयति, सः पुस्तकस्य भारः एव' इति। अर्थात् विचारं विना पठनं निष्फलम्, ज्ञानं न जायते।
Question 20Gadya (prose) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and value-based questions
अतिथिः गृहम् आगतः। गृहिणी तस्मै आसनं जलं भोजनं च दत्तवती। - गृहिणी किम् अकरोत्?
- गृहं त्यक्तवती
- अतिथिं तिरस्कृतवती
- भोजनं न दत्तवती
- अतिथिं सेवितवती Correct answer.
Explanation
गृहिणी अतिथये आसनं जलं भोजनं च दत्तवती; अतः सा अतिथिं सेवितवती। अतिथिसेवा गृहस्थधर्मः इति अतिथिः अपि कथयति।
Question 21Gadya (prose) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and value-based questions
गद्यांशं पठित्वा उत्तरं चिनुत - छात्रः मोहनः प्रतिदिनं समयस्य पालनं करोति। सः शालां प्रातः सपादसप्तवादने गच्छति। कदापि विलम्बं न करोति। गुरुः तस्य अनुशासनं प्रशंसति। - मोहनः किं पालयति?
- समयस्य Correct answer.
- वस्त्रस्य
- पुस्तकस्य
- धनस्य
Explanation
गद्यांशे स्पष्टम् उक्तं यत् मोहनः प्रतिदिनं समयस्य पालनं करोति। अतः प्रश्नस्य उत्तरं 'समयस्य' इति। अन्ये विकल्पाः गद्यांशे न उल्लिखिताः।
Question 22Gadya (prose) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and value-based questions
गद्यांशं पठित्वा उत्तरं चिनुत - बालिका मीरा उद्याने एकं वृद्धं श्वानं दृष्टवती। तस्य पादः घायलः आसीत्। सा तं गृहं नीत्वा औषधं दत्तवती। श्वा स्वस्थः अभवत्। - मीरायाः कः गुणः प्रकटः?
- दया Correct answer.
- लोभः
- आलस्यम्
- क्रोधः
Explanation
मीरा घायलाय श्वानाय औषधं दत्तवती, अतः तस्यां दया प्रकटा। दया परदुःखेन द्रवीभावः। गद्यांशे क्रोधलोभालस्यानां सूचनापि नास्ति।
Question 23Gadya (prose) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and value-based questions
गद्यांशं पठित्वा उत्तरं चिनुत - ग्रामवासिनः स्वच्छतायाः महत्त्वं जानन्ति। ते प्रतिदिनं मार्गं सफलं कुर्वन्ति। जलं शुद्धं पिबन्ति। तेन ते रोगैः मुक्ताः भवन्ति। - ग्रामवासिनः केन रोगैः मुक्ताः भवन्ति?
- स्वच्छतया Correct answer.
- भोजनेन
- बहुवस्त्रेण
- धनेन
Explanation
गद्यांशे स्वच्छतायाः कारणेन रोगमुक्तिः कथिता। स्वच्छं जलं मार्गसफलता च स्वच्छतायाम् अन्तर्भवतः। अतः 'स्वच्छतया' इति युक्तम्।
Question 24Gadya (prose) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and value-based questions
गद्यांशं पठित्वा उत्तरं चिनुत - वृद्धः पिता मरणसमये पुत्रान् आह्वयत्। सः दण्डगुच्छं दत्तवान्। पुत्राः तं भेतुं न शक्तवन्तः। ततः पिता एकैकं दण्डं दत्तवान्। ते सुखेन भेतुं शक्तवन्तः। पिता अवदत्, 'एकत्र भवन्तः अजेयाः; विभक्ताः दुर्बलाः।' - अस्य गद्यांशस्य मुख्यः सन्देशः कः?
- धनं बलम्
- ऐक्यं बलम् Correct answer.
- शरीरं बलम्
- ज्ञानं बलम्
Explanation
दण्डगुच्छः एकत्रितानां दण्डानां बलं दर्शयति। पिता पुत्रान् ऐक्येन अजेयान् वदति। अतः सन्देशः 'ऐक्यं बलम्' इति।
Question 25Gadya (prose) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and value-based questions
गद्यांशं पठित्वा उत्तरं चिनुत - लोभी काकः मांसखण्डं मुखे निधाय वृक्षे उपविष्टः। अन्यं काकं दृष्ट्वा 'मम मांसं कोऽपि न हरेत्' इति चिन्तया मुखं विवृतवान्। मांसखण्डः भूमौ अपतत्। द्वितीयः काकः तं गृहीत्वा उड्डयितः। - काकः मांसं किमर्थं त्यक्तवान्?
- लोभात् Correct answer.
- स्नेहात्
- दयया
- भयात्
Explanation
काकः मांसं रक्षितुं चिन्तयन् मुखं विवृतवान्, तेन मांसं पतितम्। एषः लोभस्य एव परिणामः। अतः 'लोभात्' इति समीचीनम्।
Question 26Gadya (prose) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and value-based questions
गद्यांशं पठित्वा उत्तरं चिनुत - शिष्यः गुरुं विनयेन अवदत्, 'भगवन्, अहं प्रतिदिनं भवतः सेवां करिष्यामि।' गुरुः तस्य श्रद्धां दृष्ट्वा सर्वं शास्त्रं पाठितवान्। शिष्यः विद्वान् अभवत्। - गुरुः शिष्यं किम् दृष्ट्वा प्रसन्नः अभवत्?
- श्रद्धां Correct answer.
- धनं
- सौन्दर्यम्
- बलं
Explanation
गद्यांशे गुरुः शिष्यस्य श्रद्धां दृष्ट्वा शास्त्रं पाठितवान्। श्रद्धा एव विद्यार्जनस्य प्रथमः सोपानः। अतः उत्तरं 'श्रद्धां' इति।
Question 27Gadya (prose) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and value-based questions
गद्यांशं पठित्वा उत्तरं चिनुत - जलं जीवनस्य आधारः। केचन जनाः नलं विस्मृत्य जलं व्यर्थं कुर्वन्ति। बुद्धिमान् जनः जलं मितव्ययेन उपयुङ्क्ते। तेन जलं सर्वेभ्यः पर्याप्तं भवति। - जलं कथं उपयोक्तव्यम्?
- अधिकं यथा इच्छम्
- नलं विस्मृत्य
- व्यर्थं सर्वदा
- मितव्ययेन Correct answer.
Explanation
गद्यांशे बुद्धिमान् जनः मितव्ययेन जलं उपयुङ्क्ते इति उक्तम्। मितव्ययः जलसंरक्षणस्य उपायः। अतः 'मितव्ययेन' इति उचितम्।
Question 28Gadya (prose) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and value-based questions
गद्यांशं पठित्वा उत्तरं चिनुत - विद्वान् पण्डितः जनान् उपदिशति स्म, 'अहं किमपि न जानामि।' जनाः पृष्टवन्तः, 'भवान् महाविद्वान्, तर्हि किमर्थं एवं वदति?' सः अवदत्, 'यः जानाति, सः एव स्वस्य अज्ञानं पश्यति।' - पण्डितस्य वाक्यस्य तात्पर्यं किम्?
- ज्ञानं निरर्थकम्
- विनम्रता विदुषः Correct answer.
- अज्ञानं श्रेष्ठम्
- गर्वः विदुषः
Explanation
पण्डितः स्वज्ञानं न प्रदर्शयति, अपि तु स्वस्य अज्ञानं पश्यति इति वदति। एतत् विनम्रतायाः लक्षणम्। अतः तात्पर्यं 'विनम्रता विदुषः' इति।
Question 29Gadya (prose) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and value-based questions
गद्यांशं पठित्वा उत्तरं चिनुत - राजा आखेटे मार्गं विस्मृतवान्। सेवकः अवदत्, 'महाराज, अहं मार्गं जानामि, परं भवान् मां न शृणोति।' राजा स्वदोषं स्वीकृत्य तं क्षमां याचितवान्। - राज्ञः कः गुणः प्रकटः?
- लोभः
- क्रोधः
- दोषस्वीकरणम् Correct answer.
- परदोषान्वेषणम्
Explanation
राजा स्वस्य मार्गविस्मरणं दोषं स्वीकरोति, सेवकं क्षमां च याचते। एतत् दोषस्वीकरणं महागुणः। अतः उत्तरं 'दोषस्वीकरणम्'।
Question 30Gadya (prose) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and value-based questions
गद्यांशं पठित्वा उत्तरं चिनुत - सुतारः उत्तमं काष्ठं उपयुज्य सुदृढं मञ्चं निर्माति स्म। अपरः सुतारः सस्तं काष्ठम् उपयुज्य शीघ्रं भग्नं मञ्चं दत्तवान्। जनाः प्रथमं सुतारं प्रशंसन्ति। - अस्य गद्यांशस्य सारः कः?
- शीघ्रं कार्यं श्रेष्ठम्
- धनं श्रेष्ठम्
- गुणवत् कार्यं श्रेष्ठम् Correct answer.
- अल्पमूल्यं कार्यं श्रेष्ठम्
Explanation
प्रथमः सुतारः उत्तमकाष्ठेन सुदृढं मञ्चं निर्माति, अतः जनाः तं प्रशंसन्ति। गुणयुक्तं कार्यं चिरस्थायि भवति। अतः सारः 'गुणवत् कार्यं श्रेष्ठम्'।
Question 31Gadya (prose) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and value-based questions
गद्यांशं पठित्वा उत्तरं चिनुत - छात्रः मार्गे एकां मुद्रिकां प्राप्तवान्। सा तस्य न आसीत्। सः तां शिक्षकाय दत्त्वा स्वामिनं प्रति प्रेषितवान्। अनेन छात्रेण कः गुणः प्रदर्शितः?
- अधिकपरिश्रमः
- धनौदार्यम्
- सत्यनिष्ठा Correct answer.
- कार्यधैर्यम्
Explanation
छात्रः परकीयां वस्तुं स्वीकृत्य न अरक्षत्; तां स्वामिने प्रत्यर्पितवान्। अतः तस्य व्यवहारे सत्यनिष्ठा एव स्पष्टा भवति, न तु दानं वा परिश्रमः।
Question 32Gadya (prose) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and value-based questions
गद्यांशं पठित्वा उत्तरं चिनुत - वृद्धा सीता प्रतिदिनं पाठशालायाः मार्गे बालकान् सस्नेहं पश्यति। एकस्मिन् दिने सा मार्गे पतितं काष्ठखण्डं दृष्ट्वा तत् अपसारितवती, येन बालकाः न स्खलन्ति। वृद्धा सीता किम् अपसारितवती?
- पाषाणखण्डम्
- वृक्षमूलम्
- काष्ठखण्डम् Correct answer.
- पुस्तकसमूहम्
Explanation
गद्यांशे स्पष्टम् उक्तं यत् वृद्धा मार्गे पतितं काष्ठखण्डं दृष्ट्वा तत् अपसारितवती। तेन बालकाः न स्खलन्ति इति तस्याः स्नेहः परोपकारश्च प्रकटः।
Question 33Gadya (prose) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and value-based questions
गद्यांशं पठित्वा उत्तरं चिनुत - एकः कुम्भकारः मृदः पात्राणि निर्माति; केचन पात्राणि भग्नानि भवन्ति, तानि पुनः मृदः कृत्वा नवीनानि निर्माति। सः वदति यत् भग्नं पात्रं मम परिश्रमं न नाशयति, पुनः प्रयत्नः एव मम मार्गः। अस्य गद्यांशस्य केन्द्रीयः भावः कः?
- पुनरुद्यमः Correct answer.
- धनस्य सङ्ग्रहः
- मृदः विक्रयणम्
- पात्राणां संग्रहः
Explanation
कुम्भकारः भग्नेषु पात्रेषु शोकं न कृत्वा पुनः मृदा नवीनानि पात्राणि निर्माति। अतः गद्यांशस्य केन्द्रीयः भावः पुनरुद्यमः एव, न तु विक्रयणं वा संग्रहः।
Question 34Gadya (prose) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and value-based questions
गद्यांशं पठित्वा उत्तरं चिनुत - न्यायाधीशः स्वपुत्रं अपराधं कृतवन्तं दृष्ट्वा तस्मै अपि समानं दण्डं दत्तवान्। अनेन न्यायाधीशेन कः गुणः प्रदर्शितः?
- न्यायपरता Correct answer.
- राजभयम्
- अतिपुत्रस्नेहः
- धनसङ्ग्रहः
Explanation
न्यायाधीशः स्वपुत्रस्य अपराधं ज्ञात्वा तं न मुक्तवान्, अपितु अन्यैः अपराधिभिः सह समानं दण्डं दत्तवान्। अतः तस्य न्यायपरता एव प्रकटा, न तु पुत्रस्नेहस्य प्राधान्यम्।
Question 35Gadya (prose) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and value-based questions
गद्यांशं पठित्वा उत्तरं चिनुत - सभायां केचन बहु भाषन्ते, परं सारं न वदन्ति। यः अल्पं सारं वदति, सः जनानां मनः जयति। अस्य गद्यांशस्य विषयः कः?
- धनस्य महत्त्वम्
- बहुभाषणस्य लाभः
- सारभाषणम् Correct answer.
- सभायाः भयम्
Explanation
गद्यांशे बहु भाषमाणाः सारं न वदन्ति, अल्पं सारं वदन् जनमनः जयति इति उक्तम्। अतः सारभाषणम् एव विषयः, न बहुभाषणस्य लाभः।
Question 36Gadya (prose) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and value-based questions
गद्यांशं पठित्वा उत्तरं चिनुत - कृषकः स्वक्षेत्रे बीजानि वपति, तानि उद्भिद्य फलानि ददति। अत्र उद्भिद्य इति पदस्य कः अर्थः?
- विक्रीय दत्त्वा
- अवगुण्ठ्य स्थित्वा
- विनष्टानि भूत्वा
- अङ्कुरित्वा Correct answer.
Explanation
उद्भिद्य इति पदं बीजानां अङ्कुरोद्गमं सूचयति; कृषकः बीजानि वपति, तानि अङ्कुरित्वा फलानि ददति इति गद्यांशस्य अर्थः।
Question 37Gadya (prose) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and value-based questions
गद्यांशं पठित्वा उत्तरं चिनुत - द्वौ मित्रौ वने भ्रमन्तौ एकं विषमं स्थलं प्राप्तवन्तौ। एकः भयेन पलायितः; अपरः स्थिरः भूत्वा मार्गं दर्शितवान्। स्थिरः मित्रः किं कृतवान्?
- धनं निहितवान्
- वनं दग्धवान्
- भयेन पलायितवान्
- मार्गं दर्शितवान् Correct answer.
Explanation
गद्यांशे उक्तं यत् एकः मित्रः भयेन पलायितः, अपरः तु स्थिरः भूत्वा मार्गं दर्शितवान्। अतः स्थिरस्य मित्रस्य साहसं मार्गदर्शनं च प्रकटम्।
Question 38Gadya (prose) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and value-based questions
गद्यांशं पठित्वा उत्तरं चिनुत - मन्त्रिणं राजा पृष्टवान्, मम नीतिः कथम्। मन्त्री सत्यं अवदत्, महाराज, भवतः नीतौ केचन दोषाः सन्ति। राजा क्रुद्धः। मन्त्री अवदत्, यः स्तौति सः न हितं वदति; यः सत्यं वदति सः एव हितैषी। राजा विचार्य तस्य वचनं स्वीकृतवान्। मन्त्रिणः वचनेन कः भावः सिद्ध्यति?
- राजा सर्वज्ञः
- सत्यं हितम् Correct answer.
- स्तुतिः एव हितम्
- मन्त्री अपराधी
Explanation
मन्त्री राज्ञः दोषान् सत्यं वदति; राजा क्रुद्धः अपि पश्चात् तस्य हितं स्वीकरोति। अतः स्तुतिकारकः न, सत्यवादी एव हितैषी इति गद्यांशस्य भावः।
Question 39Gadya (prose) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and value-based questions
गद्यांशं पठित्वा उत्तरं चिनुत - युवकः उच्चविद्यां प्राप्तुं विदेशं गन्तुं इच्छति, परं वृद्धां मातरं एकाकिनीं दृष्ट्वा न गच्छति। सः वदति, विद्या कदापि प्राप्यते, मातुः सेवा सर्वदा न लभ्यते। अत्र कस्य श्रेष्ठत्वं सूच्यते?
- विद्यायाः निरर्थकता
- देशत्यागस्य गुणः
- मातृसेवा Correct answer.
- धनार्जनस्य लाभः
Explanation
युवकः विदेशे विद्यां प्राप्तुं शक्नोति, परं वृद्धायाः मातुः सेवां न त्यक्तुं इच्छति। अतः गद्यांशे मातृसेवायाः श्रेष्ठत्वं सूच्यते, न तु विद्यायाः निरर्थकता।
Question 40Gadya (prose) - prescribed lessons: comprehension, theme, character and value-based questions
गद्यांशं पठित्वा उत्तरं चिनुत - बालकः प्रतिदिनं पाठशालां गच्छति। सः पाठान् ध्यानेन शृणोति, गृहकार्यं समये पूरयति। बालकः पाठान् कथं शृणोति?
- कोलाहलेन
- अनिच्छया
- शीघ्रं विना
- ध्यानेन Correct answer.
Explanation
गद्यांशे बालकः पाठान् ध्यानेन शृणोति इति उक्तम्। अतः कथं शृणोति इति प्रश्नस्य उत्तरं ध्यानेन एव, न कोलाहलेन वा अनिच्छया।
Question 41Padya (poetry) - prescribed verses: meaning, figure of speech, metre and message
In the Vedic utterance सत्यमेव जयते, what is the meaning of the word एव?
- Also
- Quickly
- Never
- Alone / indeed Correct answer.
Explanation
सत्यमेव जयते is analysed as सत्यम् (truth) + एव (alone/indeed) + जयते (triumphs). The particle एव emphasises that truth alone is the victor, not falsehood or mere expediency.
Question 42Padya (poetry) - prescribed verses: meaning, figure of speech, metre and message
In the verse विद्या ददाति विनयम्, what is the first result of learning according to the line?
- Liberation
- Wealth
- Fame
- Humility Correct answer.
Explanation
विद्या ददाति विनयम् means 'learning gives humility'. The verse then traces a chain: humility leads to worthiness, worthiness to wealth, wealth to dharma, and dharma to happiness.
Question 43Padya (poetry) - prescribed verses: meaning, figure of speech, metre and message
The line विद्या ददाति विनयम् contains eight syllables in each quarter. Which metre is it?
- Mandakranta
- Anushtubh Correct answer.
- Shardula-vikridita
- Vasantatilaka
Explanation
Counting वि-द्या-द-दा-ति-वि-न-यम् gives eight syllables, which is the defining count of अनुष्टुभ्. The other metres named here have fourteen, seventeen and nineteen syllables per quarter respectively.
Question 44Padya (poetry) - prescribed verses: meaning, figure of speech, metre and message
The Gita line कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन teaches which course of action?
- Act without craving for the fruits of action Correct answer.
- Worship the deity with unwavering devotion
- Study the scriptures daily without fail
- Renounce all action and retire from duty
Explanation
कर्मण्येवाधिकारस्ते means 'your authority is in action alone', and मा फलेषु कदाचन means 'never in the fruits'. The verse therefore teaches detached performance of duty, not abandonment of action or substitution of ritual worship.
Question 45Padya (poetry) - prescribed verses: meaning, figure of speech, metre and message
What does उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः state about success?
- Prayer alone fulfils all human desires
- Wealth is the surest means of success
- Effort, not wishful thinking, achieves goals Correct answer.
- Only the grace of destiny can accomplish any task
Explanation
उद्यमेन means 'by effort' and मनोरथैः means 'by mere desires or wishes'. The subhashita therefore says that undertakings succeed through persistent effort, not through passive imagining.
Question 46Padya (poetry) - prescribed verses: meaning, figure of speech, metre and message
In the phrase चन्द्र इव मुखम्, which figure of speech is present?
- Rupaka
- Yamaka
- Upama Correct answer.
- Anuprasa
Explanation
The word इव ('like') compares the face with the moon while keeping the two things distinct. That is उपमा; रूपक would identify them directly without a comparing word, as in मुखं चन्द्रः.
Question 47Padya (poetry) - prescribed verses: meaning, figure of speech, metre and message
The expression मुखकमलम् (or मुखं कमलम्) is an example of which alankara?
- Utpreksha
- Rupaka Correct answer.
- Shlesha
- Upama
Explanation
मुखकमलम् identifies the face with a lotus directly, without using इव or वत्. This identification is रूपक (metaphor), whereas उपमा would require an explicit comparing word.
Question 48Padya (poetry) - prescribed verses: meaning, figure of speech, metre and message
What is the meaning of the maxim अहिंसा परमो धर्मः?
- Knowledge gives humility to the learner
- Ahimsa is the highest dharma Correct answer.
- Truth alone always triumphs in the end
- Effort alone brings success
Explanation
अहिंसा means non-violence, परमः means highest, and धर्मः means duty or moral law. The maxim therefore declares non-violence to be the supreme dharma, an ethical statement distinct from the other well-known sayings listed.
Question 49Padya (poetry) - prescribed verses: meaning, figure of speech, metre and message
Which pair correctly matches the Sanskrit phrase with its figure of speech?
- कमलं मुखम् – उपमा
- मुखं चन्द्र इव – उपमा Correct answer.
- चन्द्र इव मुखम् – रूपकम्
- मुखं कमलम् – उपमा
Explanation
उपमा uses a comparing word such as इव or वत् and keeps the two objects distinct, so मुखं चन्द्र इव is उपमा. रूपक identifies the objects directly, as in मुखं कमलम्, and does not use a comparing word.
Question 50Padya (poetry) - prescribed verses: meaning, figure of speech, metre and message
In the verse विद्या ददाति विनयम्, विनयाद् याति पात्रताम्। पात्रत्वाद् धनमाप्नोति, धनाद् धर्मं ततः सुखम्॥ what comes immediately after the attainment of wealth?
- धर्म Correct answer.
- विनय
- पात्रता
- सुख
Explanation
The verse's chain is विद्या → विनय → पात्रता → धन → धर्म → सुख. The words धनाद् धर्मम् show that धर्म follows wealth immediately in this sequence.