I85PREP
⌘ K
Maharashtra HSC Philosophy study materials
Maharashtra HSC Philosophy study resources

Maharashtra HSC Philosophy practice questions

One question at a time. Build your Maharashtra HSC Philosophy understanding.

First 50 of 200 questions. Each one lists the choices, the correct answer, and an explanation. The checker at the top of this page saves progress in this browser when it is available.

Continue in the practice tool above to load more questions, 50 at a time.

Question 1Introduction to Philosophy: nature, scope and methods

In the Indian philosophical tradition, which term is used for the systematic inquiry into the nature of reality, knowledge and conduct that the Maharashtra HSC course treats as the core of philosophy?

  1. Nirukta
  2. Vyakarana
  3. Darshana Correct answer.
  4. Tarka

Explanation

Darshana literally means 'seeing' and names the classical systems of Indian philosophical inquiry that examine reality, knowledge and conduct. Vyakarana and Nirukta are auxiliary linguistic disciplines, and Tarka is the sub-discipline of logic and reasoning rather than the whole of philosophy.

Question 2Introduction to Philosophy: nature, scope and methods

The English word 'philosophy' is derived from the Greek roots 'philos' and 'sophia'. What does this etymology literally express?

  1. Fear of the unknown
  2. Love of wisdom Correct answer.
  3. Service of the state
  4. Search for pleasure

Explanation

'Philos' means loving or dear and 'sophia' means wisdom, so philosophy is literally the love of wisdom. This etymology is standard in HSC introductions and points to an attitude of seeking understanding rather than possessing it already.

Question 3Introduction to Philosophy: nature, scope and methods

A student argues that philosophy is 'the mother of all sciences'. Which observation best supports this claim within the scope of the discipline?

  1. Philosophy historically examined questions that later became separate sciences like psychology and physics Correct answer.
  2. Philosophy is examined in the same way as chemistry in the HSC pattern
  3. Philosophy uses laboratory apparatus in the same way as physics does
  4. Philosophy rejects the findings of the natural sciences outright

Explanation

Many special sciences grew out of philosophical inquiry, which is why philosophy is called the mother of sciences. The claim rests on historical origin and on philosophy's continuing examination of foundational questions, not on shared apparatus or examination patterns.

Question 4Introduction to Philosophy: nature, scope and methods

Which pair of questions belongs most clearly to the branch of philosophy called metaphysics?

  1. What makes an argument valid, and what is a fallacy?
  2. What is the nature of the self, and does the world exist independently of the mind? Correct answer.
  3. What is the meaning of a poem, and who decides it?
  4. What is the good life, and what duties do we owe to others?

Explanation

Metaphysics investigates the most general features of reality, including the nature of the self, substance and the existence of the external world. The other pairs concern aesthetics, ethics and logic respectively, which are distinct branches of the subject.

Question 5Introduction to Philosophy: nature, scope and methods

Epistemology is best described as the branch of philosophy that studies which of the following?

  1. The structure of religious ritual
  2. The rules of poetic composition
  3. The origin and validity of knowledge and belief Correct answer.
  4. The classification of living organisms

Explanation

Epistemology deals with knowledge, belief, truth, justification and the sources of knowledge such as perception and reason. It does not classify organisms, prescribe poetic form or describe rituals, which belong to other disciplines.

Question 6Introduction to Philosophy: nature, scope and methods

In the study of philosophy, logic is chiefly concerned with which of the following?

  1. The history of political revolutions
  2. The chemical basis of memory
  3. The distinction between valid and invalid reasoning Correct answer.
  4. The emotional effect of a speech on an audience

Explanation

Logic examines the form of arguments and the conditions under which a conclusion follows from premises. It is normative: it sets standards for correct inference rather than describing persuasion, history or physiology.

Question 7Introduction to Philosophy: nature, scope and methods

A teacher says that philosophy is 'reflective and critical' rather than merely descriptive. Which activity best illustrates this critical character?

  1. Memorising the dates of philosophers' births
  2. Reciting a definition of philosophy word for word
  3. Collecting quotations from famous thinkers
  4. Examining the hidden assumptions behind a commonly accepted belief Correct answer.

Explanation

The critical method of philosophy consists in examining assumptions, testing reasons and asking for justification. Memorising dates, collecting quotations and reciting definitions are reproductive activities that do not exercise critical reflection.

Question 8Introduction to Philosophy: nature, scope and methods

Socrates' method, as presented in introductory accounts, proceeds mainly by which technique?

  1. Consulting majority opinion through a vote
  2. Performing controlled experiments
  3. Appealing to the authority of tradition
  4. Asking probing questions that expose inconsistencies in a definition Correct answer.

Explanation

The Socratic method is dialectical: by persistent questioning it tests a proposed definition and reveals contradictions in it. Authority, experiment and majority vote are not the instruments of this method, which relies on reason in dialogue.

Question 9Introduction to Philosophy: nature, scope and methods

A student writes: 'Everything is relative, so no view can be criticised.' Which philosophical response best identifies the difficulty in this statement?

  1. The statement undermines itself, since it asks to be accepted as an absolute claim Correct answer.
  2. The statement is meaningless because it uses abstract words
  3. The statement is true because disagreement exists
  4. The statement is false because all views are equally true

Explanation

A claim that no view can be criticised is itself a universal claim offered as correct, so it appears to exempt itself from its own rule. This self-referential difficulty is a standard point in critical discussion of extreme relativism. Disagreement alone does not establish relativism.

Question 10Introduction to Philosophy: nature, scope and methods

Which description correctly distinguishes the method of philosophy from the method of the empirical sciences?

  1. Both rely exclusively on majority opinion
  2. Philosophy forbids the use of arguments
  3. Philosophy uses observation, while the sciences use pure speculation
  4. Philosophy relies on rational analysis of concepts, while empirical sciences rely chiefly on observation and experiment Correct answer.

Explanation

Philosophy typically proceeds by conceptual clarification and rational argument, whereas the empirical sciences test hypotheses through observation and experiment. The contrast is one of emphasis: philosophy also attends to experience, but its characteristic tool is reasoning about concepts.

Question 11Introduction to Philosophy: nature, scope and methods

The philosophical problem of the relation between mind and body is usually classified under which branch?

  1. Aesthetics
  2. Ethics
  3. Metaphysics Correct answer.
  4. Logic

Explanation

The mind-body problem concerns what kinds of things minds and bodies are and how they relate, which is a metaphysical question about the nature of reality. Ethics, aesthetics and logic address value, art and inference rather than the constitution of reality.

Question 12Introduction to Philosophy: nature, scope and methods

In Indian philosophy, the pair 'pramana' and 'prameya' refers to which distinction?

  1. Means of valid knowledge and the object of knowledge Correct answer.
  2. Teacher and student
  3. Doubt and error
  4. Ritual and reward

Explanation

Pramana names the valid means of cognition, such as perception and inference, while prameya names what is known through them. The pair thus structures the theory of knowledge in Indian systems rather than describing social roles or ritual.

Question 13Introduction to Philosophy: nature, scope and methods

A candidate claims that philosophy has no practical value. Which example most directly counters this claim by showing philosophy's practical application?

  1. Memorising the names of the Upanishads
  2. Copying a manuscript by hand
  3. Learning the alphabet of Greek
  4. Applying ethical reasoning to frame a policy on informed consent Correct answer.

Explanation

Ethical reasoning about consent shows philosophy informing real decisions in medicine and public policy, which is a practical application. The other activities are either informational or manual and do not exhibit philosophical reasoning at work.

Question 14Introduction to Philosophy: nature, scope and methods

Which statement best captures the relationship between philosophy and religion as treated in an introductory HSC discussion?

  1. Philosophy examines religious beliefs rationally, while religion typically rests on faith and revelation Correct answer.
  2. Philosophy rejects every religious claim without argument
  3. Religion is a branch of logic
  4. Philosophy and religion are identical in method and aim

Explanation

Philosophy of religion subjects beliefs to rational scrutiny, whereas religion commonly grounds itself in faith and revelation. The two may overlap in subject matter but differ in the authority they appeal to, so they are neither identical nor simply opposed.

Question 15Introduction to Philosophy: nature, scope and methods

A student defines philosophy as 'the collection of opinions held by famous thinkers'. Which criticism of this definition is most philosophically sound?

  1. It excludes Indian thinkers only
  2. It confuses philosophy with the history of opinions and omits rational inquiry Correct answer.
  3. It uses words of Latin origin
  4. It is too long to remember

Explanation

Philosophy is an activity of reasoned inquiry, not merely a catalogue of what individuals have said. A definition that reduces it to opinions omits the critical and argumentative character that distinguishes the discipline, and this defect applies to the definition regardless of which thinkers are listed.

Question 16Introduction to Philosophy: nature, scope and methods

Which question is a clear example of a normative question, the kind philosophy characteristically asks?

  1. How fast does light travel in a vacuum?
  2. What is the boiling point of water at sea level?
  3. How many people voted in the last election?
  4. What ought a just society to guarantee its citizens? Correct answer.

Explanation

Normative questions ask what should be the case and call for reasons and standards, which is typical of ethical and political philosophy. The other questions ask for empirical facts that are settled by measurement or record.

Question 17Introduction to Philosophy: nature, scope and methods

The statement 'A triangle has three sides' is often used in philosophy to illustrate which kind of knowledge?

  1. Knowledge that is probable only
  2. Knowledge based on testimony
  3. Knowledge that is true by virtue of meaning alone Correct answer.
  4. Knowledge gained only through the senses

Explanation

Such statements are true in virtue of the concepts involved and are known independently of sensory investigation, which is why they serve as examples of a priori or conceptual knowledge. Sensory observation and testimony are not what establishes them.

Question 18Introduction to Philosophy: nature, scope and methods

A philosopher asks whether a statement can be meaningful without being verifiable by observation. This question belongs primarily to which area?

  1. Political philosophy
  2. Epistemology and philosophy of language Correct answer.
  3. Ethics
  4. Aesthetics

Explanation

The question concerns meaning, verification and the conditions under which language has sense, which links epistemology with philosophy of language. It does not directly concern moral duty, beauty or political authority.

Question 19Introduction to Philosophy: nature, scope and methods

Why is the study of fallacies important to the method of philosophy?

  1. It replaces the need for evidence in argument
  2. It proves that all arguments are equally weak
  3. It supplies rhetorical tricks for winning debates
  4. It helps identify reasoning that appears persuasive but is logically faulty Correct answer.

Explanation

Fallacies are patterns of reasoning that seem convincing yet fail logically, so studying them trains the critical evaluation of arguments. The aim is to detect and avoid such errors, not to exploit them or to abandon argument altogether.

Question 20Introduction to Philosophy: nature, scope and methods

An examinee writes that 'philosophy begins with wonder'. Which interpretation of this statement is most consistent with the discipline's self-understanding?

  1. Philosophy is concerned solely with emotions
  2. Puzzlement about familiar things prompts the questions that philosophy then examines rationally Correct answer.
  3. Wonder is a substitute for argument
  4. Philosophy begins only after all doubts are settled

Explanation

Wonder names the experience of finding the familiar puzzling, which motivates the questions philosophy then pursues through reasoned inquiry. Wonder is a starting point that leads into argument, not a replacement for it, and it does not presuppose that doubt has ended.

Question 21Metaphysics: reality, being and causality

अरस्तूच्या मते, एखाद्या वस्तूचे 'चार कारणे' स्पष्ट करताना तिचे 'कार्यकारण' (efficient cause) नेमके काय सांगते?

  1. ती वस्तूचे मूळ स्वरूप किंवा सार
  2. ती वस्तू ज्या बीजातून किंवा प्रेरक शक्तीतून उद्भवली ती शक्ती Correct answer.
  3. ती वस्तू ज्या साहित्यापासून बनली आहे ते
  4. ती वस्तू ज्या उद्देशासाठी अस्तित्वात आली तो हेतू

Explanation

अरस्तूने कारणाचे चार प्रकार सांगितले: साहित्यिक, कार्यकारण, हेतुकारण व स्वरूपकारण. कार्यकारण म्हणजे बदल घडवणारी किंवा वस्तूला अस्तित्वात आणणारी सक्रिय शक्ती, जसे शिल्पकाराचे कार्य.

Question 22Metaphysics: reality, being and causality

भारतीय दर्शनात 'सत्कार्यवाद' हा सिद्धांत कोणत्या मुख्य दाव्यावर उभा आहे?

  1. कार्य केवळ मायेचा आभास असतो
  2. कार्य आणि कारण यांचा कोणताही संबंध नसतो
  3. कार्य हे कारणात आधीच अस्तित्वात असते Correct answer.
  4. कार्य पूर्णपणे नवीन व पूर्वी अस्तित्वात नसलेले असते

Explanation

सत्कार्यवादानुसार कार्य आपल्या कारणात सूक्ष्म रूपात आधीच विद्यमान असते; निर्मिती म्हणजे फक्त त्याचे प्रकटीकरण. सांख्य व वेदान्त या सिद्धांताचे प्रमुख समर्थक मानले जातात.

Question 23Metaphysics: reality, being and causality

प्लेटोच्या 'स्वरूपांच्या सिद्धांत' (Theory of Forms) नुसार इंद्रियगोचर जगाचे स्वरूप काय?

  1. ते स्वरूपांची केवळ अपूर्ण छाया आहे Correct answer.
  2. ते स्वरूपांपेक्षा अधिक वास्तविक आहे
  3. ते खरे व परिपूर्ण अस्तित्व आहे
  4. ते केवळ मनाची कल्पना आहे

Explanation

प्लेटोच्या मते खरे अस्तित्व स्वरूपांना (Forms) आहे; इंद्रियगोचर वस्तू त्या स्वरूपांच्या अपूर्ण व क्षणभंगुर छाया आहेत. हेच त्याच्या गुहेच्या दृष्टान्ताचे मर्म आहे.

Question 24Metaphysics: reality, being and causality

सांख्य दर्शनात 'पुरुष' व 'प्रकृती' यांचा संबंध कसा वर्णिला जातो?

  1. पुरुष केवळ साक्षी-चैतन्य असून प्रकृती सक्रिय आहे Correct answer.
  2. दोन्ही एकच तत्त्व असून भेद केवळ शब्दांचा आहे
  3. प्रकृती चैतन्यमय असून पुरुष जड आहे
  4. पुरुष सक्रिय कर्ता असून प्रकृती जड आहे

Explanation

सांख्यात पुरुष निष्क्रिय, केवळ साक्षी व चैतन्यस्वरूप मानला जातो, तर प्रकृती जड पण सक्रिय असते. सृष्टीचा प्रवाह प्रकृतीच्या गुणांच्या बदलांमुळे चालतो.

Question 25Metaphysics: reality, being and causality

ह्यूमच्या कार्यकारण सिद्धांतानुसार, 'अ' नंतर 'ब' घडते असे आपण पाहतो, तेव्हा आपल्याला प्रत्यक्षात काय जाणवते?

  1. ब मधील अ चे कारण असल्याची बुद्धिगम्य अंतर्दृष्टी
  2. अ मधील ब निर्माण करणारी अदृश्य शक्ती
  3. फक्त दोन घटनांचा नियमित क्रम Correct answer.
  4. अ आणि ब मधील एक आवश्यक वस्तुनिष्ठ बंध

Explanation

ह्यूमच्या मते आपल्याला केवळ घटनांचा पुनःपुन्हा घडणारा क्रम दिसतो, आवश्यक संबंध प्रत्यक्ष दिसत नाही. 'आवश्यकता' ही सवयीमुळे मनात निर्माण होणारी अपेक्षा असते.

Question 26Metaphysics: reality, being and causality

कांटच्या मते कार्यकारणाचा नियम अनुभवातून घेतलेला नसून कशातून येतो?

  1. इंद्रियांद्वारे मिळणाऱ्या छापांमधून
  2. परंपरा व सवयीतून
  3. गणितीय प्रमेयांच्या अनुमानातून
  4. बुद्धीच्या (understanding) पूर्वसिद्ध संकल्पनांमधून Correct answer.

Explanation

कांटनुसार कार्यकारण ही बुद्धीची पूर्वसिद्ध श्रेणी (category) आहे, जी अनुभवाला आकार देते. अनुभव केवळ त्याच बाबतीत शक्य होतो जेव्हा तो या श्रेणींद्वारे संघटित होतो.

Question 27Metaphysics: reality, being and causality

अद्वैत वेदान्तात 'ब्रह्म' व 'जग' यांचा संबंध स्पष्ट करण्यासाठी 'अध्यास' या संकल्पनेचा अर्थ काय?

  1. जग ब्रह्मापासून वेगळे व स्वतंत्र आहे
  2. एका वस्तूवर दुसऱ्या वस्तूचे खोटे आरोपण होणे Correct answer.
  3. जग ब्रह्माचे वास्तविक रूपांतर आहे
  4. ब्रह्म जगाचा केवळ एक भाग आहे

Explanation

अध्यास म्हणजे एका वस्तूवर दुसऱ्या वस्तूचे अयोग्य आरोपण, जसे दोरीत सर्प दिसणे. अद्वैतात जगाचे ब्रह्मावरील आरोपण म्हणून वर्णन केले जाते.

Question 28Metaphysics: reality, being and causality

बुद्धाच्या 'प्रतीत्यसमुत्पाद' सिद्धांताचा मुख्य अर्थ कोणता?

  1. केवळ ब्रह्मच खरे अस्तित्व आहे
  2. सर्व घटना परस्परांवर अवलंबून उद्भवतात Correct answer.
  3. कार्य हे कारणात आधीच सुप्त असते
  4. प्रत्येक वस्तू स्वयंभू व स्वतंत्र आहे

Explanation

प्रतीत्यसमुत्पाद म्हणजे परस्परावलंबनाने उद्भवणे; कोणतीही घटना स्वतंत्र किंवा स्वयंभू नसते. हा सिद्धांत स्वभाववाद व स्थिर अस्तित्वाच्या कल्पनेला छेद देतो.

Question 29Metaphysics: reality, being and causality

लाइब्निझच्या 'पुरेसे कारण' (principle of sufficient reason) तत्त्वानुसार कोणते विधान योग्य?

  1. केवळ भौतिक घटनांनाच कारण असते
  2. प्रत्येक सत्य किंवा घटनेला पुरेसे कारण असते Correct answer.
  3. कारण जाणणे मानवी बुद्धीला अशक्य आहे
  4. काही घटना विनाकारण घडू शकतात

Explanation

लाइब्निझनुसार कोणतेही सत्य किंवा घटना विनाकारण असू शकत नाही; तिला पुरेसे कारण असणे आवश्यक आहे. या तत्त्वावरूनच त्याने देवाच्या अस्तित्वाचा युक्तिवाद मांडला.

Question 30Metaphysics: reality, being and causality

स्पिनोझाच्या 'एकेश्वरवादा'नुसार देव व निसर्ग यांचे नाते कसे?

  1. निसर्ग देवाची निर्मिती असून देव बाहेर आहे
  2. देव केवळ मानवी कल्पना आहे
  3. देव निसर्गापासून वेगळा निर्माता आहे
  4. देव व निसर्ग एकच अनंत द्रव्य आहे Correct answer.

Explanation

स्पिनोझा 'देव किंवा निसर्ग' असे म्हणतो; दोन्ही एकाच अनंत द्रव्याची दोन नावे आहेत. त्यामुळे देव जगाच्या बाहेरचा निर्माता नसून जग त्याचेच रूप आहे.

Question 31Metaphysics: reality, being and causality

न्याय दर्शनात 'असत्कार्यवादा'चे समर्थन करताना कार्याचे कारणातील अस्तित्वाबाबत काय म्हटले जाते?

  1. कार्य कारणात आधीच वास्तविक स्वरूपात असते
  2. कार्य व कारण एकच असते
  3. कार्य उत्पत्तीपूर्वी अस्तित्वात नसते Correct answer.
  4. कार्य कारणाचा केवळ आभास आहे

Explanation

असत्कार्यवादानुसार कार्य उत्पत्तीपूर्वी अस्तित्वात नसते; ते नव्याने उद्भवते. न्याय-वैशेषिक शाळा या सिद्धांताचे समर्थन करते व सत्कार्यवादाला आव्हान देते.

Question 32Metaphysics: reality, being and causality

अॅरिस्टॉटलच्या 'स्वरूप' (form) व 'साहित्य' (matter) या संकल्पनांबाबत कोणते विधान त्याच्या हायलोमॉर्फिझमशी जुळते?

  1. स्वरूप हेच खरे असून साहित्य पूर्णपणे अस्तित्वहीन आहे
  2. साहित्य हेच खरे अस्तित्व असून स्वरूप केवळ नाव आहे
  3. प्रत्येक इंद्रियगोचर वस्तू साहित्य व स्वरूपाची संयुक्त रचना आहे Correct answer.
  4. स्वरूप व साहित्य एकमेकांशिवाय वेगळे अस्तित्वात राहू शकतात

Explanation

हायलोमॉर्फिझमनुसार प्रत्येक मूर्त वस्तू साहित्य (जे बदलते) व स्वरूप (जे तिला ओळख देते) यांची रचना असते. दोन्ही तत्त्वे परस्परांशी जोडलेली असतात.

Question 33Metaphysics: reality, being and causality

एखाद्या घटनेचे कारण म्हणून आपण जे सांगतो, ते पुरेसे आहे हे ठरवताना 'मिलच्या पद्धतीं'पैकी 'फरक पद्धत' (method of difference) कशावर आधारित आहे?

  1. घटनेच्या प्रमाणात कारणाचे प्रमाण बदलते का पाहणे
  2. अनेक प्रसंगांतील समान घटक शोधणे
  3. अनेक घटकांचा एकत्रित परिणाम तपासणे
  4. ज्या प्रसंगात घटना घडते व ज्या प्रसंगात घडत नाही, त्यातील फरक शोधणे Correct answer.

Explanation

फरक पद्धतीत दोन प्रसंगांची तुलना केली जाते: एकात घटना घडते व दुसऱ्यात घडत नाही, बाकी परिस्थिती सारखी ठेवली जाते. जो घटक फक्त पहिल्या प्रसंगात उपस्थित आहे तोच कारण मानला जातो.

Question 34Metaphysics: reality, being and causality

बर्कलेच्या 'अस्तित्व म्हणजे जाणले जाणे' (esse est percipi) या विधानाचा मुख्य परिणाम कोणता?

  1. इंद्रियगोचर जग पूर्णपणे खोटे ठरवले जाते
  2. पदार्थाचे स्वतंत्र भौतिक अस्तित्व नाकारले जाते Correct answer.
  3. देवाचे अस्तित्व नाकारले जाते
  4. कार्यकारण संबंध पूर्णपणे रद्द केला जातो

Explanation

बर्कलेच्या मते वस्तू केवळ जाणणाऱ्या मनाच्या आकलनातच अस्तित्वात असतात; जड पदार्थाचे मनापासून स्वतंत्र अस्तित्व त्याने नाकारले. त्यामुळे त्याचा सिद्धांत अध्यात्मवादी (immaterialist) मानला जातो.

Question 35Metaphysics: reality, being and causality

वैशेषिक दर्शनात 'द्रव्य' या पदार्थामध्ये किती प्रकार मानले जातात?

  1. सहा
  2. नऊ Correct answer.
  3. सात
  4. चोवीस

Explanation

वैशेषिकात द्रव्याचे नऊ प्रकार मानले जातात: पृथ्वी, अप, तेज, वायू, आकाश, काळ, दिक्, आत्मा व मन. हे अस्तित्वाच्या सप्तपदार्थांपैकी एका पदार्थाचे उपविभाजन आहे.

Question 36Metaphysics: reality, being and causality

परमेनाइड्सने 'अस्तित्व' व 'बदल' यांबाबत कोणती भूमिका मांडली?

  1. अस्तित्व सतत बदलत असते व स्थिरता भ्रम आहे
  2. अस्तित्व शाश्वत व एक आहे, बदल हा इंद्रियांचा भ्रम आहे Correct answer.
  3. अस्तित्व व बदल दोन्ही समान प्रमाणात खरे आहेत
  4. अस्तित्व केवळ मनाच्या आत असते

Explanation

परमेनाइड्सनुसार खरे अस्तित्व एक, शाश्वत व अपरिवर्तनीय आहे; बदल व अनेकत्व हे इंद्रियांच्या आकलनातील भ्रम आहे. हेराक्लिटसच्या सतत प्रवाहाच्या मताच्या विरुद्ध ही भूमिका आहे.

Question 37Metaphysics: reality, being and causality

ताओवादात 'वू-वेई' (wu-wei) या संकल्पनेचा दार्शनिक अर्थ काय?

  1. केवळ विधींचे काटेकोर पालन करणे
  2. निसर्गाच्या गतीशी सुसंगत अशी सक्तीविरहित क्रिया Correct answer.
  3. प्रत्येक कृतीसाठी बळजबरीने प्रयत्न करणे
  4. कर्म पूर्णपणे थांबवणे व निष्क्रिय होणे

Explanation

वू-वेई म्हणजे 'सक्ती न करता क्रिया'; ती निष्क्रियता नसून ताओशी सुसंगत, सहज व सक्तीविरहित कार्यपद्धती आहे. ती जगाच्या स्वाभाविक प्रवाहाशी जुळवून घेते.

Question 38Metaphysics: reality, being and causality

कांटने 'घटना' (phenomena) व 'स्वतःच्या आतली वस्तू' (noumena) यांत केलेला फरक कशावर आधारित आहे?

  1. घटना खोट्या असतात, न्यूमेना खरे असतात
  2. घटना केवळ देवाला ज्ञात असतात
  3. घटना आपल्या अनुभवात येतात, न्यूमेना अनुभवाच्या पलीकडे असतात Correct answer.
  4. घटना भौतिक असतात, न्यूमेना मानसिक असतात

Explanation

कांटनुसार आपल्याला केवळ घटनांचे, म्हणजे अनुभवात येणाऱ्या वस्तूंचे ज्ञान शक्य आहे; स्वतःच्या आतली वस्तू आपल्या ज्ञानाच्या पलीकडे राहते. हा फरक ज्ञानाच्या मर्यादा दर्शवतो.

Question 39Metaphysics: reality, being and causality

सांख्यातील 'परिणामवादा'नुसार प्रकृतीच्या उत्क्रांतीबाबत काय म्हटले जाते?

  1. प्रकृती केवळ ब्रह्माचा भ्रम आहे
  2. प्रकृती प्रत्येक क्षणी पूर्णपणे नष्ट होते
  3. प्रकृती आपल्या कार्यरूपात प्रकट होत असते Correct answer.
  4. प्रकृती कोणत्याही कारणाशिवाय उद्भवते

Explanation

सांख्य परिणामवाद मानतो की प्रकृती आपल्या कार्यरूपात (effects) प्रकट होते; नवीन काही निर्माण होत नाही, केवळ सुप्त रूप प्रकट होते. हे सत्कार्यवादाचेच सांख्यातील स्वरूप आहे.

Question 40Metaphysics: reality, being and causality

'पदार्थ' (substance) या संकल्पनेबाबत लॉकची भूमिका कोणती?

  1. पदार्थ हा देवाचा एक भाग आहे
  2. पदार्थ हा केवळ गुणांचा संग्रह आहे व त्यापलीकडे काही नाही
  3. पदार्थ हा मनातील कल्पना असून त्याचे अस्तित्व नाही
  4. पदार्थ हा केवळ गुणांचा आधार म्हणून कल्पिलेला अज्ञात आधार आहे Correct answer.

Explanation

लॉकनुसार आपण गुणांचा अनुभव घेतो पण त्या गुणांचा आधार असलेल्या 'पदार्था'चे प्रत्यक्ष ज्ञान आपल्याला नाही; तो एक कल्पिलेला, अज्ञात आधार आहे. हीच पुढे बर्कलेने टीका केलेली 'unknown substratum' कल्पना आहे.

Question 41Metaphysics: reality, being and causality

चार्वाक (लोकायत) दर्शनात 'प्रत्यक्ष' हेच प्रमुख प्रमाण मानले जाते, याचा अर्थ काय?

  1. अनुमान व शब्द हीच खरी प्रमाणे मानली जातात
  2. केवळ गणितीय तर्क हेच प्रमाण आहे
  3. केवळ इंद्रियांना दिसणाऱ्या गोष्टींचेच ज्ञान स्वीकारले जाते Correct answer.
  4. ग्रंथांच्या वचनांवरच सर्व ज्ञान आधारित आहे

Explanation

चार्वाक केवळ प्रत्यक्ष इंद्रियज्ञानाला प्रमाण मानतात व अनुमान व शब्दप्रमाणाला कमी अधिकार देतात. त्यामुळे पलीकडच्या अस्तित्वाबाबत ते शंका घेतात.

Question 42Metaphysics: reality, being and causality

हायडेगरने 'अस्तित्व' (Being) विषयीच्या पारंपरिक चर्चेबाबत कोणती टीका केली?

  1. अस्तित्व केवळ विज्ञानाने ठरवावे
  2. पाश्चात्य तत्त्वज्ञान अस्तित्वाचा अर्थ विसरले आहे Correct answer.
  3. अस्तित्वाचा प्रश्नच अर्थहीन आहे
  4. पाश्चात्य तत्त्वज्ञान अस्तित्वाचा अतिरेकी विचार करते

Explanation

हायडेगरच्या मते पाश्चात्य परंपरा 'अस्तित्व' (Being) व 'अस्तित्ववान वस्तू' (beings) यांत फरक न करता अस्तित्वाचा मूलभूत प्रश्न विसरली. त्याने या प्रश्नाची पुनर्स्थापना करण्याचा प्रयत्न केला.

Question 43Metaphysics: reality, being and causality

अद्वैत वेदान्तात 'माया' या संकल्पनेचे कार्य काय?

  1. ब्रह्माचे अस्तित्व नाकारणे
  2. जगाला ब्रह्मापेक्षा अधिक खरे दाखवणे
  3. आत्म्याचे अस्तित्व नाकारणे
  4. ब्रह्माच्या एकत्वाचे ज्ञान झाकून जगाचा भास निर्माण करणे Correct answer.

Explanation

माया म्हणजे अनिर्वचनीय शक्ती जी ब्रह्माच्या एकत्वावर आवरण टाकते व अनेकत्वाचा भास निर्माण करते. मायेमुळे जग खरे वाटते, पण ते ब्रह्माव्यतिरिक्त स्वतंत्र वास्तव नाही.

Question 44Metaphysics: reality, being and causality

डेकार्टच्या 'मी विचार करतो, म्हणून मी आहे' या विधानात 'मी' म्हणून कशाची खात्री सांगितली जाते?

  1. इंद्रियांच्या साक्षीची विश्वासार्हता
  2. विचार करणाऱ्या चेतन आत्म्याचे अस्तित्व Correct answer.
  3. बाह्य जगाचे वस्तुनिष्ठ अस्तित्व
  4. शरीराचे भौतिक अस्तित्व

Explanation

डेकार्टच्या शंकेच्या पद्धतीत सर्व गोष्टींवर शंका घेतल्यावरही शंका घेणारा विचार करणारा 'मी' राहतो. त्यामुळे केवळ विचार करणाऱ्या चेतन आत्म्याचे अस्तित्व निश्चित मानले जाते.

Question 45Epistemology: knowledge, sources of knowledge and truth

In Nyaya epistemology, which pramana is defined as the cognition produced by the contact between a sense organ and its appropriate object?

  1. Shabda
  2. Pratyaksha Correct answer.
  3. Anumana
  4. Upamana

Explanation

Pratyaksha (perception) is the pramana whose defining condition is sense-object contact (indriyartha-sannikarsha). It is the most basic source of knowledge in Nyaya, since inference, comparison and testimony all presuppose some perceptual grasp.

Question 46Epistemology: knowledge, sources of knowledge and truth

According to the classical Indian theory of pramanas, how many are accepted in the standard Nyaya list?

  1. Four Correct answer.
  2. Two
  3. Six
  4. Three

Explanation

Nyaya recognises four pramanas: pratyaksha, anumana, upamana and shabda. Materialists (Charvaka) accept only perception, while Mimamsa and Vedanta expand the list further, so the number is a marker of each school's epistemology.

Question 47Epistemology: knowledge, sources of knowledge and truth

In Nyaya logic, the vyapti relation holds between which two elements of an inference?

  1. Hetu and sadhya Correct answer.
  2. Paksha and hetu
  3. Sadhya and nigamana
  4. Drishanta and paksha

Explanation

Vyapti is the invariable concomitance between the hetu (reason or sign) and the sadhya (the thing to be proved), as smoke is invariably accompanied by fire. Inference is valid only when this universal relation is grasped and the hetu is present in the paksha.

Question 48Epistemology: knowledge, sources of knowledge and truth

A student argues: 'The hill has fire, because it has smoke.' Which member of the Nyaya five-membered syllogism does the clause 'because it has smoke' represent?

  1. Udaharana
  2. Nigamana
  3. Pratijna
  4. Hetu Correct answer.

Explanation

The hetu is the statement of the reason that establishes the conclusion, here the presence of smoke on the hill. It functions as the linga whose vyapti with fire licenses the inference.

Question 49Epistemology: knowledge, sources of knowledge and truth

Which pramana does the Charvaka (Lokayata) school accept as the sole reliable source of knowledge?

  1. Arthapatti
  2. Pratyaksha Correct answer.
  3. Shabda
  4. Anumana

Explanation

Charvaka epistemology is radically empiricist and accepts only pratyaksha, direct perception. Inference and testimony are rejected because they depend on unperceived universal relations that cannot be verified by the senses.

Question 50Epistemology: knowledge, sources of knowledge and truth

The Mimamsa pramana of arthapatti is best described as knowledge arising from which situation?

  1. Direct grasp of a universal relation between sign and signified
  2. Cognition of a name-object relation through resemblance
  3. Postulation of an unperceived fact to resolve an otherwise inexplicable contradiction Correct answer.
  4. Verbal testimony of a trustworthy authority

Explanation

Arthapatti is postulation: when two observed facts cannot both stand without an additional unperceived factor, that factor is assumed. The classic illustration is assuming a hidden source of food to explain why a healthy person who does not eat by day still grows fat.