Maharashtra SSC Hindi FL (MSBSHSE) common mistakes
Maharashtra SSC Hindi FL (MSBSHSE) · Understand the traps and how to avoid them.
गद्य उत्तरात पाठातील घटना क्रमाने न मांडता पाठाचा सारांश जसाच्या तसा पुन्हा लिहिणे, आणि विचारलेल्या मुद्द्यांची (उदा. 'लेखकाचे मत स्पष्ट करा') उत्तर न देणे.
विद्यार्थी पाठ पाठांतर करतो पण प्रश्नातील क्रियापद व मुद्दे वाचून 'काय मागितले आहे' हे ठरवत नाही; त्यामुळे उत्तर दिशाहीन होते आणि गुण कापले जातात.
What to do instead
उत्तर लिहिण्यापूर्वी प्रश्नातील मुद्दे अधोरेखित करा आणि प्रत्येक मुद्द्यासाठी एक वाक्य रचून तोच क्रम उत्तरात ठेवा; शेवटी प्रश्नातील प्रत्येक मुद्दा उत्तरात आला का ते तपासा.
पद्य पंक्तींचे स्पष्टीकरण देताना केवळ पंक्ती पुन्हा लिहिणे किंवा अर्थ न सांगता कवीचे चरित्र लिहिणे; रूपक, उपमा, अनुप्रास यांसारखे अलंकार व त्यांचा परिणाम न नaming.
कवितेचा शब्दशः अर्थ व भावार्थ यातील फरक विद्यार्थ्याला स्पष्ट नसतो आणि अलंकार ओळखण्याचा सराव नसतो, त्यामुळे स्पष्टीकरण पृष्ठभागावर राहते.
What to do instead
प्रत्येक कवितेसाठी 'पंक्ती → शब्दार्थ → भावार्थ → अलंकार व त्याचा परिणाम' अशी चार ओळींची स्पष्टीकरण-चौकट तयार करा आणि तीच चौकट उत्तरात वापरा.
व्याकरणातील संधी, समास व प्रत्यय यांची उदाहरणे देताना फक्त उत्तर (उदा. 'द्वंद्व समास') लिहिणे, सोडवण्याची प्रक्रिया किंवा विग्रह न लिहिणे.
विद्यार्थी पाठ्यपुस्तकातील उदाहरणे लक्षात ठेवतो पण नियम लागू करायचा सराव करत नाही; नवीन शब्द दिल्यास विग्रह करता येत नाही.
What to do instead
प्रत्येक प्रकारच्या समासाची विग्रह-प्रक्रिया पायरीपायरीने लिहिण्याचा सराव करा (उदा. 'राजा-राणी → राजा आणि राणी → द्वंद्व') आणि उत्तरात विग्रह अनिवार्य लिहा.
वाक्यप्रचार, म्हणी व शब्दांचे अर्थ वाक्यात न वापरता फक्त अर्थ लिहिणे, किंवा अर्थ अंदाजाने लिहिणे.
म्हणींचा अर्थ संदर्भातून शिकला जातो, पण विद्यार्थी यादी पाठ करतो; त्यामुळे स्वतःचे वाक्य तयार करताना चुकीचा संदर्भ येतो.
What to do instead
प्रत्येक वाक्यप्रचारासाठी स्वतःचे एक साधे वाक्य तयार करून वहीत लिहा; उत्तर देताना 'अर्थ + स्वतःचे वाक्य' असे दोन्ही द्या.
पत्रलेखनात विनंती-पत्र व तक्रार-पत्र यांचा नमुना एकच वापरणे, औपचारिक सुरुवात व शेवट (आदरणीय / सविनय) न बदलणे आणि पत्ता, दिनांक, विषय यांचा क्रम चुकवणे.
विद्यार्थी एकच नमुना पाठ करतो आणि प्रश्नातील परिस्थिती (शाळेला रजा, तक्रार, मागणी) वाचून पत्राचा प्रकार ठरवत नाही.
What to do instead
औपचारिक पत्राची ठराविक चौकट (पत्ता–दिनांक–प्रति–विषय–आदरणीय–मजकूर–सविनय–सही) वहीच्या पहिल्या पानावर लिहून ठेवा आणि प्रत्येक सरावात प्रश्नातील परिस्थितीनुसार विषय व मजकूर बदला.
निबंधात प्रश्नात दिलेल्या मुद्द्यांचा वापर न करता सरसकट तयार केलेला निबंध चिकटवणे, किंवा प्रस्तावना-मध्य-समारोप न देता एकच परिच्छेद लिहिणे.
वेळेच्या दडपणाखाली विद्यार्थी पाठ केलेला निबंध आठवतो; मुद्दे वाचून त्यानुसार रचना करायची सवय नसते.
What to do instead
निबंधाची तीन भागांची रचना (प्रस्तावना २–३ वाक्ये, मध्यात प्रत्येक मुद्द्याला एक परिच्छेद, समारोप २–३ वाक्ये) सरावातून बसवा आणि प्रश्नातील मुद्दे परिच्छेद-शीर्षक म्हणून वापरा.
लेखनात शब्दसंख्या न पाळणे - ३० शब्दांच्या उत्तरासाठी अर्धा पान लिहिणे किंवा १०० शब्दांच्या निबंधासाठी तीन ओळी लिहिणे.
विद्यार्थी शब्दसंख्या मोजत नाही आणि प्रश्नपत्रिकेतील शब्दसंख्या-सूचना वाचत नाही; त्यामुळे गुणविभाजनाचा अंदाज चुकतो.
What to do instead
सरावात उत्तर लिहिल्यावर शब्द मोजण्याची सवय करा आणि प्रत्येक प्रकारच्या उत्तरासाठी (२५, ५०, १०० शब्द) नियोजित ओळींची संख्या आधीच ठरवा.
गद्य पाठातील पात्रांची नावे, स्थळे व घटनांचा क्रम गोंधळून लिहिणे, विशेषतः एकापेक्षा जास्त पात्रे असलेल्या कथांमध्ये.
विद्यार्थी पाठ एकदाच वाचतो आणि पात्रांची यादी स्वतंत्रपणे तयार करत नाही; परीक्षेत नावे एकमेकांत मिसळतात.
What to do instead
प्रत्येक गद्य पाठासाठी 'पात्र – त्याची भूमिका – महत्त्वाची घटना' अशी छोटी तक्ता तयार करा आणि उत्तर लिहिण्यापूर्वी ती नावे पटकन तपासा.
कवितेचा कवी व त्याचा कालखंड, तसेच कवितेचा मध्यवर्ती विचार यांत गोंधळ करणे - उदा. एखाद्या कवितेचे शीर्षक व कवी चुकीच्या जोडीने लिहिणे.
अनेक कविता एकत्र शिकल्या जातात आणि कवींची नावे सारखी असल्याने स्मरणात अदलाबदल होते.
What to do instead
'कविता – कवी – मध्यवर्ती विचार – प्रमुख अलंकार' अशी एकत्रित यादी तयार करा आणि दर आठवड्यात ती तोंडी तपासणी करा.
व्याकरण प्रश्नांमध्ये वचन, लिंग व काळ बदलताना वाक्यातील इतर शब्दांची जुळवणी न बदलणे (उदा. एकवचनाचे वाक्य बहुवचनात बदलताना क्रियापद तसेच ठेवणे).
विद्यार्थी फक्त लक्ष्य शब्द बदलतो पण वाक्यरचनेतील परिणाम विचारात घेत नाही; मराठीच्या जुळवणीचे नियम सरावानेच बसतात.
What to do instead
वचन/लिंग बदलाचा सराव करताना संपूर्ण वाक्य पुन्हा लिहा आणि क्रियापद, विशेषण व सर्वनाम यांची जुळवणी तपासण्यासाठी स्वतःच वाक्य मोठ्याने वाचा.