'ਲੂਣਾ' ਦੇ ਸਵਾਲ 'ਤੇ ਲੋਕ-ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜਵਾਬ
ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਜਮਾਤ (40 ਵਿਦਿਆਰਥੀ) ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਭਾਗ ਵਿੱਚ 8 ਅੰਕਾਂ ਦਾ ਸਵਾਲ ਸੀ: 'ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ ਨੇ ਲੂਣਾ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਲੋਕ-ਕਥਾ ਨਾਲੋਂ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖਰਾ ਉਲੀਕਿਆ ਹੈ?' ਜਸਪ੍ਰੀਤ ਨੇ ਪੂਰਨ ਭਗਤ ਦੀ ਲੋਕ-ਕਥਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤੀ - ਲੂਣਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬੁੱਢੇ ਸਲਵਾਨ ਨਾਲ, ਪੂਰਨ ਦਾ ਭੇਸ ਧਾਰਨਾ, ਕੂਏ ਵਾਲੀ ਘਟਨਾ - ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਨਾਮ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਲਿਆ। ਸਿਮਰਨ ਨੇ ਲੂਣਾ ਨੂੰ ਪੀੜਤ ਅਤੇ ਬੇਵੱਸ ਔਰਤ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਦੋ ਪੰਕਤੀਆਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਰਚਨਾ 1965 ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 1967 ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਐਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ; ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਰਚਨਾ ਨੂੰ 'ਲੋਕ-ਕਥਾ' ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਤੱਥ ਗਲਤ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਇਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ। ਦੋਵੇਂ ਜਵਾਬ ਬਾਕੀ ਜਮਾਤ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵਧੀਆ ਸਨ।
1. ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਅੰਕ ਦਿਓ ਅਤੇ ਦੱਸੋ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ 'ਤੇ ਕਿੰਨੀ ਕਟੌਤੀ ਹੋਈ।
Read the worked answer
ਜਸਪ੍ਰੀਤ - 2/8 ਉਸ ਦਾ ਲੋਕ-ਕਥਾ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਸਹੀ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਪੜਾਅ-ਗਿਆਨ ਦੇ 2 ਅੰਕ ਦਿਓ। ਪਰ ਸਵਾਲ 'ਵੱਖਰਤਾ' ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਤੁਲਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਵੀ ਬਿੰਦੂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ; ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤੁਲਨਾ ਵਾਲੇ 4 ਅੰਕ ਅਤੇ ਹਵਾਲੇ ਵਾਲੇ 2 ਅੰਕ ਸਿੱਧੇ 0।
ਸਿਮਰਨ - 6/8
- ਵੱਖਰਤਾ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਬਿੰਦੂ (ਲੂਣਾ ਪੀੜਤ ਵਜੋਂ): 4/4
- ਪੰਕਤੀ-ਹਵਾਲਾ: 2/2
- ਸ਼ੁੱਧਤਾ: 0/1 - ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਰਚਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਨੂੰ 'ਲੋਕ-ਕਥਾ' ਕਹਿਣਾ ਵੀ ਵਿਧਾ ਦੀ ਗਲਤੀ ਹੈ।
- ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ: 0/1 - ਦੋ ਵਾਕ ਅਧੂਰੇ ਛੱਡੇ।
ਤਰਕ: ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕ-ਕਥਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਅੰਕ ਤੁਲਨਾ 'ਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਜਸਪ੍ਰੀਤ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਚੰਗਾ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਪਾਸ ਹੋਣ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਹੀਂ। ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਤੱਥ-ਗਲਤੀ ਛੋਟੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਰਚਨਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਗਲਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
2. ਸਿਮਰਨ ਦੀ 'ਲੋਕ-ਕਥਾ ਬਨਾਮ ਸਾਹਿਤਕ ਪੁਨਰ-ਰਚਨਾ' ਵਾਲੀ ਗਲਤੀ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋਗੇ?
Read the worked answer
ਫ਼ਰਕ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਬੋਰਡ 'ਤੇ ਲਿਖੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਚੀਜ਼ ਸਮਝਦੇ ਹਨ:
- ਮਾਲਕੀ: ਲੋਕ-ਕਥਾ ਦਾ ਕੋਈ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਮੂੰਹ-ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। 'ਲੂਣਾ' ਦਾ ਲੇਖਕ ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਲੋਕ-ਕਥਾ ਨਹੀਂ।
- ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ: ਲੋਕ-ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਲੂਣਾ ਨੂੰ ਕਸੂਰਵਾਰ ਮਤਰੇਈ ਮਾਂ ਵਜੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਵੱਸ ਔਰਤ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਉਸ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਇਆ। ਇਹੀ ਉਸ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਰਚਨਾ ਹੈ।
- ਵਿਧਾ: ਲੋਕ-ਕਥਾ ਕਥਾ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦੀ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਰਚਨਾ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਕਾਵਿ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਪੰਕਤੀਆਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਕੰਮ ਦਿਓ: ਹਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇੱਕ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਲੂਣਾ ਲੋਕ-ਕਥਾ ਦੀ ਲੂਣਾ ਨਾਲੋਂ ਕਿਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਤੱਥ-ਗਲਤੀ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ) ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੁਧਾਰੋ ਅਤੇ ਦੱਸੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਭਾਸ਼ਾ-ਪੱਖ ਵੀ ਅੰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
3. ਜੇ ਜਸਪ੍ਰੀਤ ਆਪਣੇ 2 ਅੰਕਾਂ 'ਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕਰੇ ਕਿ 'ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਕਥਾ ਸਹੀ ਲਿਖੀ ਸੀ', ਤਾਂ ਕੀ ਜਵਾਬ ਦੇਵੋਗੇ?
Read the worked answer
ਇਤਰਾਜ਼ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਪਰ ਅੰਕ ਨਾ ਬਦਲੋ। ਜਵਾਬ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਇਹ ਰੱਖੋ:
- ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਨਤਾ: 'ਤੁਸੀਂ ਕਥਾ ਬਿਲਕੁਲ ਸਹੀ ਲਿਖੀ ਹੈ, ਇਸੇ ਲਈ 2 ਅੰਕ ਮਿਲੇ ਹਨ; ਬਾਕੀ ਜਮਾਤ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।'
- ਫਿਰ ਸਵਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵੱਲ ਮੋੜੋ: ਸਵਾਲ ਵਿੱਚ 'ਵੱਖਰਾ ਕਿਵੇਂ ਉਲੀਕਿਆ' ਸ਼ਬਦ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਦੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ - ਕਥਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਰਚਨਾ। ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਾਸਾ ਲਿਖਣ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ।
- ਵਿਹਾਰਕ ਹੱਲ: ਉਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਉਹੀ ਕਥਾ ਰੱਖ ਕੇ ਇੱਕ ਵਾਕ ਜੋੜਨ ਨੂੰ ਕਹੋ: 'ਲੋਕ-ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਲੂਣਾ ਕਸੂਰਵਾਰ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸ਼ਿਵ ਕੋਲ ਉਹ ਬੇਵੱਸ ਹੈ।' ਇਸ ਇੱਕ ਵਾਕ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਖਾਓ ਕਿ 2 ਅੰਕ ਅਤੇ 6 ਅੰਕ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਸਿਰਫ਼ ਇਸੇ ਜੋੜ ਵਾਲੇ ਵਾਕ ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਤਰਾਜ਼ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਭਰੋਸਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਰਕਿੰਗ ਦਾ ਮਿਆਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਡਿਗਦਾ।