PSEB SS Punjabi Compulsory cheat sheet
PSEB SS Punjabi Compulsory · Keep the key ideas within reach.
ਪੰਜਾਬੀ ਗਦ ਤੇ ਕਵਿਤਾ (Prescribed Textbook)
ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਗਦ ਲੇਖਕ: ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ, ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ, ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ, ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ, ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੁੱਗਲ, ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਮ ਸਰੂਪ ਅਣਖੀ।
ਕਵਿਤਾ ਲੇਖਕ: ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ, ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ, ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ, ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ, ਹਾਸ਼ਮ, ਪੀਲੂ, ਕਾਦਰ ਯਾਰ, ਮੀਆਂ ਮੁਹੰਮਦ ਬਖ਼ਸ਼, ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ, ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ।
‘ਸੱਤ ਰੰਗੀ ਪੀਂਘ’ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਕਵੀ: ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ, ਹਾਸ਼ਮ, ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਆਦਿ।
ਗਦ ਦੇ ਪਾਠ: ‘ਜੀਵਨ-ਬਿਰਤਾਂਤ’ (ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ), ‘ਮੇਰਾ ਪਿੰਡ’ (ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ), ‘ਇੱਕ ਸੀ ਦਾਤਾ’ (ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੁੱਗਲ), ‘ਕੁਝ ਯਾਦਾਂ’ (ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ)।
ਕਵਿਤਾ ਪਾਠ: ‘ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ’, ‘ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ’, ‘ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ’, ‘ਹੀਰ ਵਾਰਿਸ’, ‘ਸੱਸੀ ਪੁੰਨੂੰ’, ‘ਪੂਰਨ ਭਗਤ’, ‘ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਵਾਲ’।
ਕਾਵਿ-ਰੂਪ: ਵਾਰ, ਕਿੱਸਾ, ਗ਼ਜ਼ਲ, ਨਜ਼ਮ, ਰੁਬਾਈ, ਦੋਹਰਾ, ਚੌਪਈ, ਸਿਰਫ਼, ਬੈਂਤ, ਟੱਪਾ, ਬੋਲੀ, ਸੁਹਾਗ, ਘੋੜੀਆਂ।
‘ਹੀਰ’ ਦੇ ਰਚੇਤਾ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ; ‘ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ’ ਦੇ ਪੀਲੂ; ‘ਸੱਸੀ ਪੁੰਨੂੰ’ ਦੇ ਹਾਸ਼ਮ; ‘ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਵਾਲ’ ਦੇ ਫ਼ਜ਼ਲ ਸ਼ਾਹ।
ਪਾਠ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਤੋਂ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਪਛਾਣੋ; ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਛੰਦ (ਬੈਂਤ, ਦੋਹਰਾ, ਚੌਪਈ) ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਰੋ।
ਪਠਨ ਸਮਝ ਤੇ ਅਣਡਿੱਠੇ ਪੈਰੇ (Reading Comprehension)
ਅਣਡਿੱਠੇ ਪੈਰੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪੈਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਲੱਭੋ; ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਖੇਪ ਉੱਤਰ ਦਿਓ।
ਪੈਰੇ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ (ਮੁੱਖ ਵਿਚਾਰ) ਪਹਿਲੇ ਜਾਂ ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਲੇਖਕ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਪਛਾਣੋ।
‘ਪੈਰੇ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਦਿਓ’ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲਈ 2-5 ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਸਿਰਲੇਖ ਲਿਖੋ ਜੋ ਮੁੱਖ ਭਾਵ ਦਰਸਾਏ।
ਅਰਥ-ਪ੍ਰਸ਼ਨ: ‘ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਦਿਓ’ ਲਈ ਪੈਰੇ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਥ ਲਿਖੋ, ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ।
ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਬਦ, ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਸ਼ਬਦ, ਮੁਹਾਵਰੇ ਦਾ ਅਰਥ - ਪੈਰੇ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੱਭੋ।
ਪੈਰੇ ਦੇ ਵਾਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਪੈਰੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ, ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਮ - ਸਿੱਧੇ ਪੈਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਲੱਭਣ ਵਾਲੇ ਤੱਥ।
‘ਸਹੀ/ਗਲਤ’ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਪੈਰੇ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਨਾਲ ਮੇਲ ਕਰੋ; ਜੇ ਤੱਥ ਪੈਰੇ ਵਿੱਚ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉੱਤਰ ਨਾ ਦਿਓ।
ਪੈਰੇ ਦਾ ਸਾਰ (precis) ਲਿਖਣ ਵੇਲੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੋ, ਮੂਲ ਪੈਰੇ ਦੇ ਵਾਕ ਨਕਲ ਨਾ ਕਰੋ, ਲੰਬਾਈ ਇੱਕ-ਤਿਹਾਈ ਰੱਖੋ।
ਵਿਆਕਰਨ (Grammar and Language Structure)
ਲਿੰਗ: ਪੁਲਿੰਗ (ਮੁੰਡਾ, ਘੋੜਾ), ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ (ਕੁੜੀ, ਘੋੜੀ); ਕਈ ਸ਼ਬਦ ਦੋਨਾਂ ਲਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ (ਅਧਿਆਪਕ/ਅਧਿਆਪਕਾ)।
ਵਚਨ: ਇੱਕਵਚਨ (ਕਿਤਾਬ), ਬਹੁਵਚਨ (ਕਿਤਾਬਾਂ); ਬਹੁਵਚਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ‘-ਾਂ’ ਪਿਛੇਤਰ (ਮੁੰਡਾ → ਮੁੰਡੇ, ਕੁੜੀ → ਕੁੜੀਆਂ)।
ਕਾਰਕ: ਕਰਤਾ (ਨੇ), ਕਰਮ (ਨੂੰ), ਕਰਣ (ਨਾਲ), ਸੰਪ੍ਰਦਾਨ (ਨੂੰ/ਲਈ), ਅਪਾਦਾਨ (ਤੋਂ), ਸੰਬੰਧ (ਦਾ/ਦੀ/ਦੇ), ਅਧਿਕਰਣ (ਵਿੱਚ/ਉੱਤੇ), ਸੰਬੋਧਨ (ਹੇ/ਓ)।
ਕਾਲ: ਵਰਤਮਾਨ (ਕਰਦਾ ਹੈ), ਭੂਤ (ਕੀਤਾ), ਭਵਿੱਖ (ਕਰੇਗਾ); ਪੂਰਨ ਵਰਤਮਾਨ (ਕੀਤਾ ਹੈ), ਪੂਰਨ ਭੂਤ (ਕੀਤਾ ਸੀ)।
ਕ੍ਰਿਆ ਦੇ ਰੂਪ: ਸਹਾਇਕ ਕ੍ਰਿਆ (ਹੈ, ਸੀ, ਹੋਵੇਗਾ), ਮੁੱਖ ਕ੍ਰਿਆ (ਕਰ, ਜਾ, ਖਾ); ਸੰਯੁਕਤ ਕ੍ਰਿਆ (ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ)।
ਸ਼ਬਦ-ਭੇਦ: ਨਾਂਵ, ਪੜਨਾਂਵ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ, ਕ੍ਰਿਆ, ਕ੍ਰਿਆ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ, ਸੰਬੰਧਕ, ਸਮੁੱਚਿਆਂ (ਯੋਜਕ), ਵਿਸਮਿਕ।
ਸੰਧੀ: ਸਵਰ ਸੰਧੀ (ਰਾਮ + ਅਵਤਾਰ = ਰਾਮਾਵਤਾਰ), ਵਿਅੰਜਨ ਸੰਧੀ (ਸਤ + ਗੁਰੂ = ਸਤਿਗੁਰੂ)।
ਸਮਾਸ: ਤਤਪੁਰਸ਼ (ਰਾਜਪੁੱਤਰ), ਬਹੁਵ੍ਰੀਹੀ (ਲੰਬੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲਾ), ਦਵੰਦ (ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ), ਕਰਮਧਾਰਯ (ਨੀਲਾ ਕਮਲ)।
ਮੁਹਾਵਰੇ: ‘ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਤਾਰਾ’ = ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ; ‘ਨੱਕ ਕੱਟਣਾ’ = ਇੱਜ਼ਤ ਗੁਆਉਣਾ; ‘ਚਿੱਟਾ ਥੁੱਕਣਾ’ = ਇਨਕਾਰ ਕਰਨਾ।
ਲਿਖਣ ਕੌਸ਼ਲ (Writing Skills: Letters, Essays, Reports, Precis)
ਪੱਤਰ ਦੇ ਭਾਗ: ਭੇਜਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਪਤਾ, ਮਿਤੀ, ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਦਾ ਪਤਾ, ਵਿਸ਼ਾ (optional), ਸੰਬੋਧਨ, ਸਰੀਰ, ਸਮਾਪਤੀ, ਦਸਤਖ਼ਤ।
ਅਧਿਕਾਰਤ ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ ਰਸਮੀ ਭਾਸ਼ਾ, ‘ਮਹੋਦਯ ਜੀ/ਸਰ’ ਸੰਬੋਧਨ, ‘ਭਵਦੀਯ/ਤੁਹਾਡਾ’ ਸਮਾਪਤੀ ਵਰਤੋ।
ਪੱਤਰ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ 100-150 ਸ਼ਬਦ; ਵਿਸ਼ਾ ਸਪਸ਼ਟ, ਇੱਕ ਪੈਰਾ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ।
ਨਿਬੰਧ ਦੇ ਭਾਗ: ਭੂਮਿਕਾ (ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ), ਵਿਸਥਾਰ (ਮੁੱਖ ਭਾਗ), ਸਮਾਪਤੀ (ਸਿੱਟਾ); ਹਰ ਭਾਗ ਲਈ ਇੱਕ ਪੈਰਾ।
ਨਿਬੰਧ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 250-300 ਸ਼ਬਦ; ਸਿਰਲੇਖ ਨਿਬੰਧ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੋਵੇ।
ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਭਾਗ: ਸਿਰਲੇਖ, ਮਿਤੀ, ਸਥਾਨ, ਘਟਨਾ ਦਾ ਵੇਰਵਾ (ਕੀ, ਕਦੋਂ, ਕਿੱਥੇ, ਕੌਣ, ਕਿਵੇਂ), ਸਿੱਟਾ/ਸਿਫ਼ਾਰਿਸ਼।
ਰਿਪੋਰਟ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੱਥ-ਆਧਾਰਿਤ, ਤੀਜੇ ਪੁਰਖ (third person) ਵਿੱਚ, ਭਾਵਨਾ-ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ।
ਸਾਰ (precis) ਦੇ ਨਿਯਮ: ਮੂਲ ਪੈਰੇ ਦਾ ਇੱਕ-ਤਿਹਾਈ ਹਿੱਸਾ, ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦ, ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਨਾ ਛੱਡੋ, ਨਾ ਜੋੜੋ; ਸਿਰਲੇਖ ਦਿਓ।
ਵਿਗਿਆਪਨ, ਸੂਚਨਾ, ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਕ ਨੂੰ ਪੱਤਰ ਵੀ ਲਿਖਣ-ਕੌਸ਼ਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ; ਹਰ ਇੱਕ ਦਾ ਆਪਣਾ ਢਾਂਚਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ (Literature, Culture, History)
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਆਦਿ-ਕਾਲ: ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ (12ਵੀਂ-13ਵੀਂ ਸਦੀ), ਪਹਿਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬਾਣੀ ‘ਸਲੋਕ ਫ਼ਰੀਦ’।
ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਵਿ-ਪਰੰਪਰਾ: ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ (ਮਾਧੋ ਲਾਲ ਹੁਸੈਨ), ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ, ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ, ਹਾਸ਼ਮ, ਪੀਲੂ, ਕਾਦਰ ਯਾਰ।
ਸਿੱਖ ਕਾਲ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀ ‘ਵਾਰ’, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ‘ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ’।
ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ: ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ, ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ, ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ।
ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ: ਹੀਰ-ਰਾਂਝਾ, ਸੱਸੀ-ਪੁੰਨੂੰ, ਸੋਹਣੀ-ਮਹੀਵਾਲ, ਮਿਰਜ਼ਾ-ਸਾਹਿਬਾਂ - ਚਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰੀਤ-ਕਥਾਵਾਂ।
ਲੋਕ-ਨਾਚ: ਭੰਗੜਾ (ਮਰਦ), ਗਿੱਧਾ (ਔਰਤਾਂ), ਜੂਮਰ, ਸੰਮੀ, ਲੁੱਡੀ; ਲੋਕ-ਗੀਤ: ਸੁਹਾਗ, ਘੋੜੀਆਂ, ਟੱਪੇ, ਬੋਲੀਆਂ।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ: ਵਿਸਾਖੀ, ਲੋਹੜੀ, ਤੀਆਂ, ਦੀਵਾਲੀ, ਹੋਲੀ; ਮੇਲੇ: ਚਾਲਾ, ਜੋਰ ਮੇਲਾ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦਾ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਮੇਲਾ।
ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਲਿਪੀ ਗੁਰਮੁਖੀ; 35 ਅੱਖਰ (ਪੈਂਤੀ), 10 ਸਵਰ ਅਤੇ 25 ਵਿਅੰਜਨ; ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ: ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਾਜ (1799-1839), ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸੰਧੀਆਂ, 1947 ਦੀ ਵੰਡ।