ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਮਝ
ਇਹ ਭਾਗ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾਕਾਰਾਂ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਜਾਂਚਦਾ ਹੈ - ਕਾਲ-ਵੰਡ, ਰਚਨਾ ਤੇ ਰਚਨਾਕਾਰ ਦਾ ਮੇਲ, ਲੋਕ-ਨਾਚ, ਮੇਲੇ ਤੇ ਰੀਤਾਂ।
ਸਾਹਿਤਕ ਕਾਲ
- ਆਦਿ ਕਾਲ: ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ ਸ਼ਲੋਕ।
- ਭਗਤੀ ਕਾਲ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ।
- ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਲ: ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ, ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ, ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ।
- ਵੀਰ ਕਾਲ: ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਦਾ "ਜੰਗਨਾਮਾ"।
- ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ: ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ; ਨਾਵਲ, ਕਹਾਣੀ ਤੇ ਨਵੀਂ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਦੌਰ।
ਰਚਨਾ ਤੇ ਰਚਨਾਕਾਰ
- ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ → "ਹੀਰ" (ਪ੍ਰੇਮ-ਕਥਾ)।
- ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ → ਕਾਫ਼ੀਆਂ (ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਰੰਗ)।
- ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ → "ਅੱਜ ਆਖਾਂ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ", "ਪਿੰਜਰ"।
- ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ → "ਲੂਣਾ"।
ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੱਤ
- ਨਾਚ: ਭੰਗੜਾ (ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦਾ), ਗਿੱਧਾ (ਔਰਤਾਂ ਦਾ)।
- ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ ਮੇਲੇ: ਲੋਹੜੀ, ਬੈਸਾਖੀ, ਤੀਆਂ।
- ਕਢਾਈ ਤੇ ਪਹਿਰਾਵਾ: ਫੁਲਕਾਰੀ, ਜੁੱਤੀ।
- ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ: ਹੀਰ-ਰਾਂਝਾ, ਸੋਹਣੀ-ਮਹੀਵਾਲ, ਸੱਸੀ-ਪੁੰਨੂੰ।
Worked example
ਪ੍ਰਸ਼ਨ: "ਹੀਰ" ਕਿਸ ਕਾਲ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ ਤੇ ਕਿਉਂ? ਸੋਚ: ਵਿਸ਼ਾ ਪ੍ਰੇਮ ਹੈ, ਪਰ ਰੰਗ ਸੂਫ਼ੀ ਹੈ - ਰੱਬ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ। ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਵਾਬ: ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਲ; ਕਾਰਨ - ਪ੍ਰੇਮ-ਕਥਾ ਨੂੰ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਰੰਗ ਦੇਣਾ।
ਅੰਕ ਕੱਟਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ
- ਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸਪੈਲਿੰਗ ਗਲਤ ਲਿਖਣਾ, ਜਿਵੇਂ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ, ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ।
- ਭੰਗੜੇ ਤੇ ਗਿੱਧੇ ਦੀ ਧਿਰ ਬਦਲ ਦੇਣਾ।
- ਕਵੀ ਦੇ ਨਾਲ ਗਲਤ ਰਚਨਾ ਜੋੜਨਾ।