બે વિગ્રહ, એક શબ્દ: સમાસ-ચકાસણીમાં નીતિ નક્કી કરવી

નીતિનો આધાર: સમાસનો પ્રકાર સમાસી શબ્દ કોનું નામ બને છે તે નક્કી કરે છે, માત્ર વિગ્રહ નહીં. 'કમળ જેવા નયન' વિગ્રહ નયનને નામ બનાવે છે, તેથી કર્મધારય. 'કમળ જેવા નયનવાળો' વિગ્રહ વ્યક્તિને નામ બનાવે છે, તેથી બહુવ્રીહિ. મેં પત્રકમાં આપેલા સંદર્ભવાક્યમાં શબ્દ નયન માટે વપરાયો હતો, તેથી કર્મધારય સંદર્ભ સાથે વધુ સુસંગત છે; પણ બહુવ્રીહિ જવાબ શબ્દના સ્વતંત્ર પ્રયોગ પ્રમાણે ખોટો નથી. ભૂલ પ્રશ્નની રચનામાં છે, વિદ્યાર્થીમાં નહીં.

ચકાસણી: (૧) ૧૬ અને ૯ - બંનેને પૂરા ૪ ગુણ. (૨) ૭ - પ્રકારના ૨ ગુણ, વિગ્રહના ૦, કારણ કે તેમના વિગ્રહ અને પ્રકાર વચ્ચેનો સંબંધ તૂટે છે; ખોટા વિગ્રહ સાથે પ્રકારને ગુણ આપવો એ ખોટી પ્રથા છે. (૩) ૬ - ૦ ગુણ, પણ તેમને અલગથી પૂછો કે સમય ખૂટ્યો કે સમજ નહીં પડી.

વાલીને જવાબ: પ્રશ્નમાં સંદર્ભ આપ્યો ન હતો એ શાળાની ભૂલ છે; બંને જવાબ સ્વીકારાયા છે, ચિંતા ન કરવી. આગળના પત્રકમાં દરેક સમાસ-શબ્દ સાથે વાક્ય આપવું.

ત્રણ તબક્કા.

તબક્કો ૧ (૫ મિનિટ) - નિયમ ફરી ઘડવો: બોર્ડ પર બે કોલમ, 'શબ્દ કોનું નામ બને છે?' અને 'પ્રકાર'. 'કમળનયન' એક વાર નયન માટે અને એક વાર વ્યક્તિ માટે વાક્યમાં મૂકો; બંને વખતે પ્રકાર કેમ બદલાયો તે દેખાડો. વિદ્યાર્થી પોતે નિષ્કર્ષ કાઢે, તમે ન કહો.

તબક્કો ૨ (૫ મિનિટ) - જોડી-કસોટી: ચાર શબ્દ આપો ('રાજકુમાર', 'દશાનન', 'પંચવટી', 'નીલકમળ'); વિદ્યાર્થી જોડીમાં વિગ્રહ અને પ્રકાર લખે, પછી સાથી ચકાસે. 'દશાનન' જેવો શબ્દ બહુવ્રીહિ કેમ છે તે વિગ્રહમાંથી જ સમજાય.

તબક્કો ૩ (૫ મિનિટ) - એક્ઝિટ ટિકિટ: એક નવો શબ્દ સંદર્ભવાક્ય સાથે. જેમણે જગ્યા ખાલી રાખી હતી તેમને પહેલાં પૂછો - ટેબલ/નિયમનું કાર્ડ આપો, દંડ નહીં. બીજા દિવસે એક્ઝિટ ટિકિટ પાછી ચકાસી, જે વિદ્યાર્થી હજી ભૂલ કરે તેને વ્યક્તિગત સુધારો.