RBSE Secondary Gujarati cheat sheet
RBSE Secondary Gujarati · Keep the key ideas within reach.
ગદ્ય (Gujarati Prose): Comprehension and Textual Study
ગદ્ય વિભાગમાં પાઠનો સાર, પાત્ર-ચિત્રણ, ઘટના-ક્રમ અને લેખકનો સંદેશ - આ ચાર બિંદુ પર પ્રશ્નો વારંવાર આવે છે.
પાઠના નામ સાથે લેખકનું નામ જોડીને યાદ રાખો; લેખક-પાઠની જોડી ખોટી કરવામાં આવે તેવો પ્રશ્ન સામાન્ય છે.
ગદ્યના પ્રકાર: વાર્તા, નિબંધ, જીવનચરિત્ર, રેખાચિત્ર, પત્ર, સંસ્મરણ - પ્રકાર ઓળખવાનો પ્રશ્ન ટૂંકા ઉત્તરમાં પુછાય છે.
વાર્તાના તત્વો: કથાવસ્તુ, પાત્ર, સંવાદ, પરિવેશ, ચરમસીમા (climax) અને બોધ - આ શબ્દાવલિ ઉત્તરમાં વાપરો.
નિબંધમાં મુખ્ય વિચાર (theme) અને ગૌણ વિચાર અલગ પાડો; 'લેખક શું કહેવા માગે છે' એ પ્રશ્નનો ઉત્તર પાઠમાંથી જ ટાંકીને આપો.
અવતરણ (quotation) આધારિત પ્રશ્નમાં ટાંકેલી પંક્તિનો સંદર્ભ, વક્તા અને આશય - ત્રણેય જણાવવા પડે.
'સંકલ્પના', 'વિડંબના', 'વ્યંગ', 'કરુણા' જેવા ભાવવાચક શબ્દોનો અર્થ સંદર્ભમાં સમજો, કારણ કે ભાવાર્થ પૂછાય છે.
ગદ્યાંશમાંથી ઉત્તર આપતી વખતે પ્રથમ વાક્યમાં સીધો ઉત્તર અને પછી પાઠના શબ્દોમાં સમર્થન આપો.
પદ્ય (Gujarati Poetry): Comprehension and Appreciation
કવિતાનું રસસ્થાન (મુખ્ય ભાવ) ઓળખો: શૃંગાર, કરુણ, વીર, હાસ્ય, ભક્તિ, શાંત - રસના નામ સંસ્કૃતમાં જ લખાય છે.
કવિ-કવિતાની જોડી અને કવિનો સમયગાળો (મધ્યકાલીન/આધુનિક) યાદ રાખો; કવિ પરિચય પર એક પ્રશ્ન લગભગ નિશ્ચિત છે.
અલંકાર ઓળખવાની કસોટી: ઉપમા (જેવો/સમ), રૂપક (એક વસ્તુને બીજી કહેવી), ઉત્પ્રેક્ષા (શંકા/કલ્પના), અતિશયોક્તિ (મર્યાદાથી વધુ).
છંદ ઓળખો: આખ્યાન/ચોપાઈ જેવા સમછંદ અને દોહરા-સવૈયા જેવા અર્ધસમછંદ; ગણ અને માત્રા ગણતરી પ્રશ્નમાં આવે.
ગરબી, પદ, ભજન, દુહા, ચોપાઈ - કાવ્યસ્વરૂપ ઓળખો; સ્વરૂપ અને લય એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે.
પ્રતીકાત્મક શબ્દોનો ભાવાર્થ સમજો: દીપક = જ્ઞાન/આશા, મોર = પ્રેમ/વરસાદ, કમળ = સૌંદર્ય/પવિત્રતા.
કાવ્યનો સંદર્ભ-સહિત અર્થ લખતી વખતે પંક્તિનો શબ્દાર્થ, પછી ભાવાર્થ અને અંતે કવિનો આશય - આ ક્રમ રાખો.
વૃત્ત, જાતિ અને અખંડ છંદ વચ્ચેનો ભેદ યાદ રાખો; વૃત્તમાં ગણ નિયત હોય છે અને જાતિમાં માત્રા.
પૂરક વાંચન / ઝડપી વાંચન (Supplementary Reader / Rapid Reading)
પૂરક પુસ્તકના પ્રકરણ-નામ અને મુખ્ય પાત્રોની યાદી બનાવો; પ્રકરણમાં કોણે શું કર્યું એ પૂછાય છે.
ઝડપી વાંચનમાં મુખ્ય ઘટના-સૂત્ર (plot thread) પકડો: શરૂઆત, સંઘર્ષ, ઉકેલ - ત્રણ તબક્કામાં નોંધ કરો.
પાત્રનું વર્તન અને તેનું કારણ જોડીને યાદ રાખો; 'કેમ' પૂછતા પ્રશ્નોમાં કારણ જરૂરી છે.
પ્રકરણનો સંદેશ/બોધ એક વાક્યમાં લખવાની તૈયારી રાખો; નૈતિક બોધ પૂછાય છે.
પુસ્તકના લેખક, પ્રકાશન અને પ્રકાર (નવલકથા/વાર્તાસંગ્રહ/જીવનચરિત્ર) - પરિચયાત્મક પ્રશ્નો માટે.
અજાણ્યા શબ્દનો અર્થ સંદર્ભ પરથી અનુમાન કરો; આખું વાક્ય વાંચ્યા પછી જ અર્થ નક્કી કરો.
ઘટનાક્રમ (sequence) પ્રશ્નમાં સમયસૂચક શબ્દો - 'પછી', 'ત્યારબાદ', 'અંતે' - ધ્યાનમાં રાખીને ગોઠવો.
ઝડપી વાંચનમાં શીર્ષક, પ્રથમ અને અંતિમ પરિચ્છેદ પહેલાં વાંચો; મુખ્ય ભાવ ત્યાંથી મળે છે.
વ્યાકરણ (Grammar): સંધિ, સમાસ, અલંકાર, છંદ
સ્વર સંધિ: અ/આ + અ/આ = આ; ઇ/ઈ + ઇ/ઈ = ઈ; ઉ/ઊ + ઉ/ઊ = ઊ; અ + ઇ = એ; અ + ઉ = ઓ; અ + ઋ = અર્.
વ્યંજન સંધિમાં સ્વર પછી વ્યંજન આવે તો સ્વર ટકે; વ્યંજન પછી સ્વર આવે તો બંને જોડાય - દા.ત. સત્ + જન = સજ્જન (ત્→જ્).
વિસર્ગ સંધિ: વિસર્ગ પછી અ સ્વર આવે તો 'ઓ' થાય (નરઃ + અપિ = નરોપિ).
સમાસના પ્રકાર: તત્પુરુષ (પૂર્વપદ ગૌણ, ઉત્તરપદ પ્રધાન), દ્વંદ્વ (બંને પદ પ્રધાન, 'અને' લુપ્ત), બહુવ્રીહિ (બીજા માટે વપરાય), કર્મધારય (વિશેષણ+વિશેષ્ય), દ્વિગુ (પૂર્વપદ સંખ્યાવાચક), અવ્યયીભાવ (પૂર્વપદ અવ્યય).
સમાસ છોડતી વખતે લુપ્ત થયેલો વિભક્તિ-અર્થ ફરી દાખલ કરો; 'ઘરનો માલિક' જેવો સંબંધ દર્શાવો.
અલંકાર: ઉપમા (સમાનતા, વાચક શબ્દ હાજર), રૂપક (અભેદ/આરોપ), ઉત્પ્રેક્ષા (સંભાવના), અતિશયોક્તિ (અતિરંજન), દૃષ્ટાંત (સામાન્ય-વિશેષ), સંદેહ (સંશય).
શબ્દાલંકાર અને અર્થાલંકારનો ભેદ: શબ્દના ધ્વનિ/પુનરુક્તિ પર આધારિત (અનુપ્રાસ, યમક) vs અર્થ પર આધારિત (ઉપમા, રૂપક).
છંદ: ગણ = ત્રણ અક્ષરનો સમૂહ; ગુરુ (-) અને લઘુ (U) ના આઠ યુગ્મ - 'યમાતારાજભાનસલગં' - યાદ રાખો.
આઠ અક્ષરની ચરણવાળા છંદને ચોપાઈ કહે છે; દોહરામાં ૧૩+૧૧ માત્રાના બે ચરણ અને પછી ૧૧+૧૩ નો દોહરો આવે છે.
શબ્દભંડોળ અને શબ્દરચના (Vocabulary and Word Formation)
શબ્દના પ્રકાર: તત્સમ (સંસ્કૃત જેમ છે તેમ), તદ્ભવ (સંસ્કૃતમાંથી બદલાયેલો), દેશી (સ્થાનિક), અર્ધતત્સમ અને વિદેશી.
સંધિ-વિચ્છેદ અને સમાસ-વિગ્રહ બંને 'શબ્દ તોડવાની' પ્રક્રિયા છે, પણ સંધિ ધ્વનિના મેળની અને સમાસ અર્થના સંબંધની છે.
ઉપસર્ગ અર્થ બદલે: 'અ' = નહિ (અજ્ઞાન), 'સુ' = સારું (સુપુત્ર), 'દુર્' = ખરાબ (દુર્ગુણ), 'પ્ર' = વિશેષ (પ્રગતિ), 'વિ' = વિરોધ (વિસંવાદ).
પ્રત્યય ઓળખો: 'આઈ' (ભલાઈ), 'તા' (મીઠાશ/મમતા), 'પણું' (બાળપણું), 'કાર' (લેખક), 'વાળો' (હોશિયારવાળો).
સમાનાર્થી શબ્દો જોડમાં યાદ રાખો: સૂર્ય = રવિ/ભાસ્કર/દિનકર; પાણી = જળ/વારિ/નીર; પૃથ્વી = ધરા/ભૂમિ.
વિરુદ્ધાર્થી શબ્દો શબ્દરચના સાથે જોડો: ઉદાર–કંજૂસ, કીર્તિ–અપકીર્તિ, સ્વાર્થ–પરમાર્થ.
શબ્દસમૂહ માટે એક શબ્દ: 'જેની ઉપમા ન હોય' = અનુપમ; 'જે ઈચ્છા પ્રમાણે ચાલે' = સ્વચ્છંદી.
જોડણીના નિયમો: સંસ્કૃત તત્સમ શબ્દોમાં મૂળ જોડણી જાળવો; શબ્દના અંતે આવતા 'અ' સ્વર પર ખોટો દીર્ઘ ન ખેંચો.
રચના (Composition): નિબંધ, પત્ર, અહેવાલ અને અન્ય કાર્યાત્મક લેખન
નિબંધનું ઢાંચો: પ્રસ્તાવના → મુખ્ય વિચારના ૨-૩ પરિચ્છેદ → ગુણ-દોષ કે ઉપયોગ → ઉપસંહાર; દરેક પરિચ્છેદમાં એક જ કેન્દ્રીય વિચાર.
પત્રલેખન: સ્થળ અને તારીખ ઉપર ડાબે, સંબોધન, પ્રથમ પરિચ્છેદમાં હેતુ, વચ્ચે વિગત, અંતે નમ્ર વિનંતી અને સહી - આ ક્રમ ફરજિયાત.
ઔપચારિક પત્રમાં સંબોધન 'માનનીય સાહેબ/મેડમ' અને અનૌપચારિકમાં 'પ્રિય મિત્ર/આદરણીય પિતાજી' - સંબંધ પ્રમાણે ભાષા બદલાય.
અહેવાલ (report) માં શીર્ષક, તારીખ-સ્થળ, ઘટનાનું નિરપેક્ષ (third-person) વર્ણન અને નિષ્કર્ષ હોય; 'મેં' ને બદલે 'આયોજકોએ' જેવો નિર્વૈયક્તિક ઉલ્લેખ વાપરો.
વાર્તાલેખન/સંવાદલેખનમાં પાત્રોની ભાષા તેમના પાત્ર પ્રમાણે અલગ પાડો; બોલાતી ભાષા અને લેખિત ભાષાનો ભેદ જાળવો.
જાહેરાત/સૂચના લખતી વખતે ટૂંકા વાક્યો, ક્રિયાપદ-કેન્દ્રિત સૂચનાઓ અને સ્પષ્ટ સંપર્ક-માહિતી આપો.
શબ્દમર્યાદા પ્રશ્નમાં આપેલી હોય તો પરિચ્છેદની સંખ્યા ઘટાડો, વિચાર કાપો નહિ; પ્રસ્તાવના ટૂંકી રાખો.
લેખનમાં જોડાણવાચક શબ્દો (તેથી, પરંતુ, વધુમાં, પરિણામે) વાપરો; આનાથી સુસંગતતા દેખાય છે.
અનુવાદ અને પ્રયોજિત ભાષા (Translation and Applied Language Use)
અનુવાદમાં અર્થ પ્રથમ, શબ્દ બીજો: શબ્દશઃ (literal) અને ભાવાનુવાદ વચ્ચે ભાવાનુવાદને પ્રાધાન્ય આપો, પણ તકનીકી શબ્દ અકબંધ રાખો.
કર્તરિ (active) અને કર્મણિ (passive) વાક્યનું રૂપાંતર: 'શિક્ષકે પાઠ ભણાવ્યો' → 'શિક્ષક દ્વારા પાઠ ભણાવાયો'.
પ્રત્યક્ષ કથનને પરોક્ષ કથનમાં બદલતી વખતે સર્વનામ અને સમય બદલાય: 'હું આવીશ' → તેણે કહ્યું કે તે આવશે.
ગુજરાતીમાં કાળ: વર્તમાન (છે/છો), ભૂતકાળ (હતો/ગયો), ભવિષ્યકાળ (જશે/આવશે); સહાયક ક્રિયાપદ સાથે રૂપ ઓળખો.
અંગ્રેજીમાંથી ગુજરાતી અનુવાદમાં શબ્દક્રમ ઉલટાય: અંગ્રેજી SVO રહે, પણ ગુજરાતીમાં ક્રિયાપદ અંતે આવે (SOV).
શબ્દસમૂહ/રૂઢિપ્રયોગનો અનુવાદ શબ્દશઃ નહિ, સમાન અર્થવાળા ગુજરાતી રૂઢિપ્રયોગથી કરો.
નામસંબંધી અને વિભક્તિ ચિહ્નો (નો/ની/નું, ને, થી, માં) યોગ્ય જાતિ-વચન પ્રમાણે વાપરો.
અનુવાદ પછી મૂળ અર્થ સચવાયો છે કે નહિ તે ચકાસો: નામ, સંખ્યા, નકારાત્મકતા બદલાઈ ન હોવી જોઈએ.
અજાણ્યો ગદ્યાંશ અને સમજશક્તિ (Unseen Passage and Comprehension)
પ્રથમ વાંચનમાં આખો ગદ્યાંશ ઝડપથી વાંચો, બીજા વાંચનમાં પ્રશ્નો સાથે સંબંધિત વાક્યો રેખાંકિત કરો.
મુખ્ય વિચાર (main idea) સામાન્ય રીતે પ્રથમ કે અંતિમ પરિચ્છેદમાં હોય; શીર્ષક પણ સંકેત આપે છે.
તથ્ય (fact) અને અભિપ્રાય (opinion) અલગ પાડો: 'એવું મનાય છે' અભિપ્રાયનો સંકેત છે, '૧૯૪૭માં' તથ્યનો.
શબ્દાર્થ પૂછાય તો ગદ્યાંશના સંદર્ભમાં જ અર્થ આપો, શબ્દકોશનો સામાન્ય અર્થ નહિ.
સર્વનામ-સંદર્ભ પ્રશ્નમાં 'તે', 'એ', 'આ' કોને સંબોધે છે તે પાછલા વાક્યમાં શોધો.
અનુમાન/નિષ્કર્ષ પ્રશ્નમાં ગદ્યાંશમાં સીધું ન લખેલું હોય, પણ તેમાંથી તાર્કિક રીતે નીકળતું ઉત્તર પસંદ કરો.
ઉત્તર ગદ્યાંશના શબ્દોમાં જ લખો; પોતાના શબ્દોમાં લખવાનું કહે તો અર્થ સાચવીને ટૂંકાવો.
નકારાત્મક પ્રશ્ન ('કયું કથન ખોટું છે') માં દરેક વિકલ્પ ગદ્યાંશ સાથે ચકાસો, પહેલો સાચો દેખાતો વિકલ્પ પસંદ ન કરો.