RBSE Secondary Gujarati flashcards
RBSE Secondary Gujarati · Build recall with a focused review session.
32 cards. Read the term and the definition here. The deck at the top of this page is optional.
- ગદ્યનો સાર
- ગદ્યાંશ કે પાઠનો મુખ્ય ભાવ ટૂંકમાં રજૂ કરવો. તેમાં લેખકનો સંદેશ, મુખ્ય ઘટના અને હેતુ આવરી લેવાય, ગૌણ વિગતો છોડી દેવાય.
- રેખાચિત્ર
- ગદ્યનો એ પ્રકાર જેમાં કોઈ વ્યક્તિનું બાહ્ય સ્વરૂપ અને સ્વભાવ ટૂંકમાં ચિત્રાત્મક રીતે આલેખાય. વાર્તાની જેમ કથાવસ્તુ પ્રધાન નથી હોતું.
- ચરમસીમા
- વાર્તાનો સૌથી તીવ્ર સંઘર્ષવાળો મુદ્દો, જ્યાંથી ઉકેલ તરફ વળાંક આવે છે. અંગ્રેજીમાં તેને climax કહે છે અને તે પછી ઉકેલ આવે.
- વ્યંગ
- ઉપરથી સામાન્ય કે પ્રશંસાત્મક લાગતું કથન, પણ અંદરથી ટીકા કે ઉપહાસ ધરાવતું હોય. લેખક શબ્દોના ઊલટા અર્થ પર ભાર મૂકે છે.
- રસ
- કાવ્ય કે ગદ્ય વાંચતી વખતે મનમાં જન્મતો સ્થાયી ભાવ. શૃંગાર, કરુણ, વીર, હાસ્ય, ભયાનક, ભક્તિ અને શાંત એ મુખ્ય નવ રસ છે.
- ઉપમા અલંકાર
- બે વસ્તુ વચ્ચે સામ્ય દર્શાવવા 'જેવો', 'સમ', 'જેવું' જેવા વાચક શબ્દ વપરાય. ઉપમેય અને ઉપમાન વચ્ચે સમાનતા સ્પષ્ટ શબ્દથી જોડાય.
- રૂપક અલંકાર
- ઉપમેય અને ઉપમાનને અભેદ દર્શાવીને એક જ ગણવામાં આવે; 'જેવો' જેવો વાચક શબ્દ હોતો નથી. દા.ત. 'જીવન એ સંગ્રામ છે'.
- ઉત્પ્રેક્ષા
- ઉપમેયમાં ઉપમાનની સંભાવના કે કલ્પના કરવામાં આવે, જેમાં શંકા કે અનિશ્ચિતતાનો ભાવ રહે. 'જાણે', 'કદાચ' જેવા શબ્દ સંકેત આપે.
- અતિશયોક્તિ
- વર્ણનને પ્રભાવક બનાવવા માટે વાસ્તવિક મર્યાદાથી ઘણું વધારે કે ઓછું કહેવાય. દા.ત. 'તેના રડવાથી આખું ગામ ડૂબી ગયું'.
- શબ્દાલંકાર
- શબ્દના ધ્વનિ, પુનરુક્તિ કે ગોઠવણ પર આધારિત અલંકાર. અનુપ્રાસ, યમક અને શ્લેષ આ પ્રકારમાં આવે, જ્યારે અર્થ પર આધારિત અલંકાર અર્થાલંકાર કહેવાય.
- તત્પુરુષ સમાસ
- સમાસમાં પૂર્વપદ ગૌણ અને ઉત્તરપદ પ્રધાન હોય; સમાસ છોડતી વખતે પૂર્વપદમાં વિભક્તિ દેખાય. દા.ત. રાજપુત્ર = રાજાનો પુત્ર.
- દ્વંદ્વ સમાસ
- બંને પદ સમાન પ્રધાન હોય અને વચ્ચેનો 'અને' લુપ્ત થાય. વિગ્રહમાં બંને પદ સાચવીને 'અને' જોડવામાં આવે; દા.ત. માતાપિતા.
- બહુવ્રીહિ સમાસ
- સમાસનો અર્થ બંને પદથી આગળ વધીને ત્રીજી વ્યક્તિ કે વસ્તુ દર્શાવે. દા.ત. લંબોદર = લાંબું ઉદર જેનું તેવો ગણેશ; અર્થ અન્યત્ર જાય.
- દ્વિગુ સમાસ
- પૂર્વપદ સંખ્યાવાચક હોય અને સમગ્ર સમાસ સંખ્યા દર્શાવે. દા.ત. ચતુર્મુખ, ત્રિભુવન; વિગ્રહમાં 'ચાર મુખવાળું' જેવો અર્થ આવે.
- ગણ
- છંદશાસ્ત્રમાં ત્રણ અક્ષરોનો સમૂહ, જેમાં લઘુ અને ગુરુ અક્ષરોની ગોઠવણ પ્રમાણે આઠ ગણ બને. આ ગણના આધારે વૃત્ત છંદ ઓળખાય.
- ચોપાઈ છંદ
- ચાર ચરણવાળો સમછંદ, જેમાં સામાન્ય રીતે દરેક ચરણમાં આઠ અક્ષર હોય છે. આખ્યાન કાવ્યોમાં તેનો વ્યાપક ઉપયોગ થાય છે.
- દોહરો
- અર્ધસમછંદ જેમાં પ્રથમ ચરણમાં ૧૩ અને બીજા ચરણમાં ૧૧ માત્રા હોય; પછી ૧૧ અને ૧૩ માત્રાનો દોહરો આવે. કુલ ચાર ચરણ ગણાય.
- અનુપ્રાસ
- એક જ વ્યંજનની આવૃત્તિ નજીકના શબ્દોમાં થાય તો અનુપ્રાસ અલંકાર બને. તે શબ્દાલંકાર છે અને ધ્વનિ-સૌંદર્ય વધારે છે.
- તત્સમ શબ્દ
- સંસ્કૃત શબ્દ ગુજરાતીમાં લગભગ મૂળ રૂપે જ સ્વીકારાય, જેમાં ધ્વનિ કે અર્થમાં નોંધપાત્ર ફેરફાર થતો નથી. દા.ત. સૂર્ય, અગ્નિ, વૃક્ષ.
- તદ્ભવ શબ્દ
- સંસ્કૃતમાંથી ઉતરી આવેલો, પણ ધ્વનિ બદલાયેલો શબ્દ. દા.ત. સંસ્કૃત 'અગ્નિ' પરથી ગુજરાતી 'આગ', 'હસ્ત' પરથી 'હાથ'.
- ઉપસર્ગ
- શબ્દના આરંભે જોડાઈને તેનો અર્થ બદલતો કે વિશેષ બનાવતો ઉપાદાન. 'અ' નકાર, 'સુ' સારો અર્થ આપે; દા.ત. અજ્ઞાન, સુપુત્ર.
- પ્રત્યય
- શબ્દના અંતે જોડાઈને નવો શબ્દ કે ભાવવાચક નામ બનાવતો ખંડ. 'આઈ', 'તા', 'પણું' અને 'કાર' એવા સામાન્ય પ્રત્યય છે.
- નિબંધનું ઢાંચો
- પ્રસ્તાવના, મુખ્ય વિચારના બે-ત્રણ પરિચ્છેદ અને ઉપસંહાર એવો ક્રમ. દરેક પરિચ્છેદમાં એક જ કેન્દ્રીય વિચાર રાખવો જોઈએ.
- ઔપચારિક પત્ર
- સંસ્થા કે અધિકારીને લખાતો પત્ર, જેમાં સ્થળ-તારીખ, ઔપચારિક સંબોધન, સ્પષ્ટ હેતુ અને નમ્ર વિનંતી હોય. ભાષા શિષ્ટ અને સંક્ષિપ્ત રહે છે.
- અહેવાલ
- બનેલી ઘટનાનું નિરપેક્ષ, તથ્યાત્મક વર્ણન, જેમાં શીર્ષક, તારીખ-સ્થળ અને નિષ્કર્ષ હોય. લેખક પોતાનો ભાવ વ્યક્ત ન કરે, ત્રીજા પુરુષમાં લખાય.
- ભાવાનુવાદ
- મૂળ લખાણનો અર્થ અને ભાવ લક્ષ્ય ભાષામાં સ્વાભાવિક રીતે ઉતારવો, શબ્દશઃ અનુવાદ નહિ. શબ્દક્રમ બદલાય, પણ અર્થ અને હેતુ સચવાય.
- કર્મણિ વાક્ય
- વાક્યમાં કર્તા ગૌણ થઈને ક્રિયા કર્મ પર કેન્દ્રિત થાય; ગુજરાતીમાં 'દ્વારા' જોડાય. દા.ત. 'શિક્ષક દ્વારા પાઠ ભણાવાયો'.
- પરોક્ષ કથન
- બીજાના બોલેલા વાક્યને પોતાના વાક્યમાં ઉતારીને રજૂ કરવું, જેમાં સર્વનામ અને સમય બદલાય. 'તેણે કહ્યું કે તે આવશે' એ ઉદાહરણ છે.
- અજાણ્યા ગદ્યાંશની રીત
- પહેલાં આખો ગદ્યાંશ ઝડપથી વાંચી મુખ્ય ભાવ પકડવો, પછી પ્રશ્નો સાથે સંબંધિત વાક્યો શોધીને ઉત્તર ગદ્યાંશના શબ્દોમાં લખવો.
- તથ્ય અને અભિપ્રાય
- તથ્ય ચકાસી શકાય તેવી માહિતી છે, જેમ કે તારીખ કે સંખ્યા; અભિપ્રાય વ્યક્તિની માન્યતા કે મૂલ્યાંકન છે, જે 'મનાય છે' જેવા શબ્દોથી ઓળખાય.
- સર્વનામ-સંદર્ભ
- ગદ્યાંશમાં 'તે', 'એ', 'આ' જેવા સર્વનામ કોને સંબોધે છે તે શોધવાની ક્રિયા. સામાન્ય રીતે સંદર્ભ પાછલા વાક્યમાં જ મળે છે.
- શબ્દસમૂહ માટે એક શબ્દ
- ઘણા શબ્દોના સમૂહને એક જ શબ્દથી બદલવાની પ્રક્રિયા. દા.ત. 'જેની ઉપમા ન હોય' એને બદલે 'અનુપમ' શબ્દ વપરાય.