કાવ્ય-સ્વાધ્યાયમાં અલંકાર કરતાં સૌંદર્ય: ૪ ગુણ ક્યાં જાય?
ધોરણ ૧૦ના ૪૨ વિદ્યાર્થીના વર્ગમાં કાવ્ય-સ્વાધ્યાયમાં ૪ ગુણનો પ્રશ્ન પૂછાયો: 'નીચેની પંક્તિઓમાંનો અલંકાર ઓળખીને તેનું સૌંદર્ય સમજાવો.' પ્રશ્નપત્રની પંક્તિઓ આ હતી - 'મધુર મધુર એની વાણી, મૃદુ મૃદુ એનું ગાન, / તારા જેવું તેજ ઝળકે, થાય જગત કલ્યાણ.' ચકાસણીમાં ૧૯ વિદ્યાર્થીએ ફક્ત 'ઉપમા અલંકાર છે' લખીને પંક્તિ ઉતારી, ૧૨ વિદ્યાર્થીએ અલંકારનું નામ અને ઉદાહરણ બંને આપ્યાં પણ સૌંદર્ય કે ભાવ સમજાવ્યો નહીં, ૬ વિદ્યાર્થીએ ઉપમા સાથે 'મધુર મધુર'માં અનુપ્રાસ પણ દર્શાવ્યો અને ભાવ સમજાવ્યો, ૩ વિદ્યાર્થીએ 'રૂપક' લખ્યું પણ ભાવનું સુંદર વર્ણન કર્યું, અને ૨ વિદ્યાર્થીએ જવાબ ખાલી રાખ્યો. ઉત્તરવહીમાં આપેલી કીમાં ફક્ત ઉપમા છે અને તે કી સત્રાંત પરીક્ષાના ગુણમાં ૧૦ ટકા વજન ધરાવતી આંતરિક કસોટી માટે છે. વર્ગમાં અનુપ્રાસ શીખવાયો હતો.
1. ૪ ગુણનું રૂબ્રિક બનાવો: અલંકારની ઓળખ અને સૌંદર્ય-વિવેચન વચ્ચે ગુણ કેવી રીતે વહેંચશો? દરેક જવાબ-પ્રકારને ગુણ આપો.
Read the worked answer
રૂબ્રિક (૪): ૧ ગુણ - મુખ્ય અલંકારની સાચી ઓળખ; ૧ ગુણ - પંક્તિમાંથી યોગ્ય ઉદાહરણ; ૨ ગુણ - સૌંદર્ય/ભાવ: અલંકાર કઈ કલ્પના જગાવે છે, 'તારા જેવું' થી થતી તેજની પ્રતીતિ, શબ્દોની મીઠાશ.
ગોળા:
- ૧૯ (ફક્ત નામ + પંક્તિ): ૧ + ૧ + ૦ = ૨
- ૧૨ (નામ + ઉદાહરણ, ભાવ નહીં): ૧ + ૧ + ૦ = ૨
- ૬ (નામ + અનુપ્રાસ + ભાવ): ૧ + ૧ + ૨ = ૪
- ૩ (રૂપક ખોટું, ભાવ સુંદર): ૦ + ૦ + ૨ = ૨; અલંકારની ભૂલ સૌંદર્યદૃષ્ટિને નષ્ટ કરતી નથી, પણ ઓળખનો ગુણ મળે નહીં.
- ૨ (ખાલી): ૦
મુખ્ય નિર્ણય: ૪ માંથી ૨ ગુણ 'સૌંદર્ય' પાસે રાખવો. નહીં તો પરીક્ષાર્થી અલંકારનું નામ ગોખીને પૂરા ગુણ લઈ જશે, જ્યારે કાવ્યાસ્વાદનું કૌશલ માપવાનું બાકી રહેશે - અને કાવ્યપ્રકરણનો હેતુ જ સૌંદર્યબોધ છે.
2. જે ૬ વિદ્યાર્થીએ કીમાં ન હોય એવો 'અનુપ્રાસ' દર્શાવ્યો તેમની સાથે તમે શું કરશો? કી કેટલી સ્વીકાર્ય ગણશો?
Read the worked answer
પહેલાં ચકાસો: 'મધુર મધુર', 'મૃદુ મૃદુ' - 'મ' વર્ણનું પુનરાવર્તન છે, તેથી અનુપ્રાસ (વર્ણવૃત્તિ)નો દાવો સાચો છે. વિદ્યાર્થીએ પંક્તિમાંથી સાબિતી પણ આપી છે.
નિર્ણય: ઉત્તરવહીની કી માર્ગદર્શક છે, પ્રમાણ નહીં. સાચો, પંક્તિ-આધારિત વૈકલ્પિક અલંકાર સ્વીકારો; તેના કારણે ગુણ કાપવા નહીં. અહીં તો તેમણે મુખ્ય અલંકાર ઉપમા પણ સાચો લખ્યો છે, તેથી ૪ ગુણ - ઊલટું સમૃદ્ધ વાંચન તરીકે બિરદાવો.
ચેતવણી: જો કોઈએ ફક્ત 'અનુપ્રાસ' લખીને 'જેવું' વાળી ઉપમા ચૂકી જાય, તો મુખ્ય અલંકારની ઓળખના ગુણ કપાય - કારણ કે પ્રશ્નનું કેન્દ્ર ઉપમા હતું.
વર્ગમાં જાહેર કરો: 'કી બહારનો સાચો જવાબ ગુમાવે નહીં, પણ પ્રશ્ન જે માગે છે તે પહેલાં આપવું.' આગળના પત્રકમાં કી સાથે 'અન્ય સ્વીકાર્ય અલંકાર' કોલમ ઉમેરો, જેથી ચકાસનારને અંદાજ પર ન છોડવું પડે.
3. આગલા તાસના ૨૦ મિનિટમાં શું કરશો જેથી વિદ્યાર્થી 'નામ + ઉદાહરણ + સૌંદર્ય' એમ ત્રણ થર સુધી પહોંચે?
Read the worked answer
૨૦ મિનિટનું આયોજન:
- ૫ મિનિટ - સૂત્ર બોર્ડ પર: 'નામ → પંક્તિ → સૌંદર્ય'. ત્રણેય થર દેખાય એવો એક નમૂનો શિક્ષક લખે અને વિદ્યાર્થી ઓળખે કે કયું વાક્ય કયા થરનું છે.
- ૫ મિનિટ - ખરાબ vs સારો જવાબ: 'ઉપમા અલંકાર છે' (૨ ગુણ) અને 'તારા જેવું તેજ - અહીં માણસની પ્રતિભા તારાની ઝળહળ સાથે સરખાવાઈ છે, જે દૂરથી દેખાતી તેજસ્વિતા અને નજીકથી માર્ગદર્શન, બંને ભાવ જગાવે છે' (૪ ગુણ) - બંને વંચાવો.
- ૮ મિનિટ - જોડીમાં લેખન: નવી બે પંક્તિ પર જવાબ લખે; સાથી રૂબ્રિક પ્રમાણે ગુણ આપે. આમાં વિદ્યાર્થી ચકાસનારની ભૂમિકા લે, તો ગુણનું મૂલ્ય સમજે.
- ૨ મિનિટ - એક શ્રેષ્ઠ જવાબ વંચાવો અને ઘરકામ: પોતાના પસંદગીના કાવ્યની બે પંક્તિ પર એ જ સૂત્રે લખવું.
અનુસંધાન: આગલી કસોટીમાં 'સૌંદર્ય'ને ૨ ગુણ રાખીને જ ચકાસો, નહીં તો તાસનો પ્રભાવ ગુણમાં દેખાશે નહીં.