અજાણ્યા ગદ્યમાં પ્રશ્ન જ ખોટો હોય ત્યારે
ધોરણ ૧૦માં ૨૫ ગુણની અજાણ્યા ગદ્યની કસોટી લેવાઈ. ગદ્ય 'જળ સંચય' વિશેનું હતું અને તેમાં ખેતીમાં પાણીનો બેફામ વપરાશ, ખારાશ અને વરસાદી જળનો સંગ્રહ એમ ત્રણ મુદ્દા સમાન ભાર સાથે ગણાવ્યા હતા; 'સૌથી મોટી અડચણ' કોઈને કહ્યું ન હતું. પ્રશ્ન ૪ (૧ ગુણ) હતો: 'લેખક મુજબ જળ સંચયની સૌથી મોટી અડચણ કઈ છે?' ૪૫ વિદ્યાર્થીમાં ૨૮ એ પોતાના સામાન્ય જ્ઞાનમાંથી 'સરકારી યોજનાઓનો અભાવ' લખ્યું, ૯ એ ગદ્યમાં પહેલી લખેલી અડચણ લખી, ૫ એ ત્રણેય મુદ્દા લખ્યા અને ૩ એ જગ્યા ખાલી રાખી. ઉત્તરવહીમાં આ પ્રશ્નનો સ્વીકાર્ય જવાબ 'ખેતીમાં પાણીનો બેફામ વપરાશ' લખ્યો છે. ગુણ બે દિવસમાં જાહેર કરવાના છે અને વિદ્યાર્થીઓ પરિણામ અંગે પ્રશ્ન કરશે.
1. આ પ્રશ્નમાં શું ખોટું છે અને તમે તેને કેવી રીતે સુધારશો? નવો પ્રશ્ન લખો.
Read the worked answer
ખામી: ગદ્યમાં 'સૌથી મોટી' કહ્યું જ નથી; ત્રણ અડચણો સમાન ભાર સાથે ગણાવી છે. તેથી સાચો જવાબ ગદ્યમાં શોધી શકાય નહીં - ઉત્તરવહીનો 'બેફામ વપરાશ' પણ માત્ર ક્રમ પરથી કરેલું અનુમાન છે, ગદ્યનો સીધો દાવો નહીં. વળી 'લેખક મુજબ' કહેવાયું હોવા છતાં ૨૮ વિદ્યાર્થી સામાન્ય જ્ઞાન તરફ ખેંચાયા - તે પ્રશ્નની રચનાની ખામી છે, વિદ્યાર્થીની નહીં.
સુધારો (૧ ગુણ): 'ગદ્યમાં દર્શાવેલી જળ સંચયની કોઈ એક અડચણ લખો.' અથવા (૨ ગુણ): 'ગદ્યમાં જળ સંચયની કઈ બે અડચણો દર્શાવી છે? લખો.'
કેમ સારો: નવો પ્રશ્ન ગદ્યમાં માહિતી શોધવાનું કૌશલ માપે છે, અનુમાનનું નહીં; અને સામાન્ય જ્ઞાન ધરાવનારને લાભ ન મળે.
સિદ્ધાંત: પહેલાં ચકાસો કે પ્રશ્નનો જવાબ ગદ્યમાં સ્પષ્ટ છે કે નહીં - ન હોય તો પ્રશ્ન સુધારો, પછી ગુણની ચિંતા કરો.
2. હવે ગુણ કેવી રીતે આપશો: બધાને ૧ ગુણ, પ્રશ્ન રદ, કે કી પ્રમાણે ચકાસણી?
Read the worked answer
ત્રણ વિકલ્પ તોળો:
- (અ) બધાને ૧ ગુણ: સરળ છે, પણ જેણે ગદ્ય વાંચ્યું જ નથી તેને પણ પૂરો ગુણ મળે; પ્રશ્નની ખામી ઢંકાય અને પત્રકનું મૂલ્ય ઘટે.
- (બ) કી પ્રમાણે ચકાસણી: ૨૮ વિદ્યાર્થી ખોટા ગણાય - જ્યારે તેમનો જવાબ ગદ્યમાં હતો જ નહીં, ત્યાં તેમને દોષ આપવો અન્યાય છે.
- (ક) પ્રશ્ન રદ કરી પ્રમાણસર ગુણ: પત્રક ૨૫ ગુણનું, પ્રશ્ન રદ થતાં ૨૪ ગુણના આધારે ગુણકાઢી ૨૫માં ફેરવો (દા.ત. ૧૮/૨૪ = ૧૮.૭૫, જે ૧૯ થાય).
નિર્ણય: (ક). આ સૌથી ન્યાયી છે, કારણ કે પ્રશ્ન કોઈનું કૌશલ માપી શક્યો જ નથી; પ્રમાણસર ગુણથી બાકીના ૨૪ ગુણનું વજન જળવાય છે. જેમણે ત્રણેય મુદ્દા લખ્યા તેમને અલગથી બિરદાવો - તેમનું વાંચન સૌથી સંપૂર્ણ હતું.
પ્રામાણિકતા: વિદ્યાર્થીઓને કારણ જણાવો: 'પ્રશ્નનો જવાબ ગદ્યમાં હતો જ નહીં, તેથી તે રદ થયો અને ગુણ પ્રમાણસર ગણાયા.' પત્રક-વિશ્લેષણમાં આ ઘટના નોંધો.
3. આગળના પત્રકમાં આવી ભૂલ ન થાય તે માટેની ત્રણ-મુદ્દાની ચેકલિસ્ટ બનાવો.
Read the worked answer
ચેકલિસ્ટ:
- જવાબ ગદ્યમાં છે? પ્રશ્ન લખાયા પછી ગદ્યમાં તે શબ્દશઃ કે સ્પષ્ટ અર્થમાં છે તે ચકાસો. ન હોય તો પ્રશ્ન 'અનુમાન' માગતો બની જાય - ત્યારે તેને 'ગદ્ય આધારિત' બનાવો અથવા કાઢી નાખો.
- એક જ સાચો જવાબ? 'સૌથી', 'મુખ્ય', 'ફક્ત', 'પ્રથમ' જેવા શબ્દો ત્યારે જ વાપરો જ્યારે ગદ્ય પોતે તે દર્શાવે. નહીં તો 'કઈ બે', 'કોઈ એક' જેવા ખુલ્લા પ્રશ્ન વાપરો.
- સામાન્ય જ્ઞાનનો લોભાવ નહીં: જે વિદ્યાર્થી ગદ્ય વાંચ્યા વિના પણ જવાબ આપી શકે - એવો પ્રશ્ન ન બનાવો. વિકલ્પ-પ્રશ્નોમાં ખાસ આ ચકાસો.
ઉમેરો: પાંચ વિદ્યાર્થીઓ પર પ્રશ્ન પહેલાં પ્રયોગ કરો (pilot); અને વર્ગમાં ૩૦ ટકાથી વધુ ખોટા જવાબ આવે તો પહેલાં પ્રશ્નની ખામી શોધો, પછી વિદ્યાર્થીની. આ એક નિયમ જ આવી ઘટના ઘટાડશે.