પદ્ય: સમજ અને રસાસ્વાદ
આ વિભાગ પદ્ય (padya) ની સમજ અને રસાસ્વાદનો છે. પરીક્ષામાં કેન્દ્રીય ભાવ, કવિનો સંદેશ, અલંકાર, છંદ, પ્રતીક અને ભાષાશૈલી પર પ્રશ્નો આવે છે. પદ્યમાં શબ્દાર્થ કરતાં ભાવ અને લયનું મહત્ત્વ વધારે હોય છે; તેથી કેન્દ્રીય ભાવ, કવિની દૃષ્ટિ અને પ્રતીકને જોડીને જવાબ લખવો પડે.
સમજનો ક્રમ
- પહેલાં પંક્તિઓ વાંચીને કેન્દ્રીય ભાવ એક વાક્યમાં લખો.
- કવિ, પ્રસંગ અને સંબોધન નક્કી કરો.
- ઉપમા, રૂપક, ઉત્પ્રેક્ષા, અતિશયોક્તિ જેવા અલંકાર શોધો.
- લય, યતિ અને છંદની રચના નોંધો; અર્થ સાથે જોડો.
ભાવ અને રસ
ભાવ એ કવિની અનુભૂતિ છે; રસ એ તેનો આસ્વાદ. વીર, કરુણ, શૃંગાર, હાસ્ય અને અદ્ભુત જેવા રસ ઓળખો. પ્રતીક હોય તો તેનો સીધો અર્થ નહીં, સૂચિત અર્થ લો. શબ્દાર્થ પંક્તિના સંદર્ભમાં જ કરો; લય તૂટે તો શબ્દ કે ક્રમ બદલાયો હોય.
કાર્યરીત ઉદાહરણ
પંક્તિ: 'ચંદ્ર જેવું મુખડું તારું, નયનો કમળ સમાન.' પ્રશ્ન: અલંકાર ઓળખો. તર્ક: 'જેવું' અને 'સમાન' સરખામણી દર્શક શબ્દો છે; ઉપમેય 'મુખડું' અને 'નયનો', ઉપમાન 'ચંદ્ર' અને 'કમળ'. સરખામણી સ્પષ્ટ છે, તેથી ઉપમા અલંકાર. જો 'મુખડું ચંદ્ર છે' કહેવાય અને સરખામણી શબ્દ ન હોય, તો રૂપક ગણાય.
ગુમાવેલા ગુણ
- ઉપમા અને રૂપક વચ્ચે ભેદ ન કરવો.
- છંદ ગણતી વખતે ગુરુ-લઘુ કે યતિ ભૂલવી.
- કવિના ભાવમાં પોતાનો અર્થ ભેળવવો.
- પંક્તિનો સંદર્ભ છોડીને સામાન્ય વ્યાખ્યા લખવી.