વ્યાકરણ: સંધિ, સમાસ, અલંકાર અને છંદ
આ વિભાગ વ્યાકરણ (vyakaran) નો છે: સંધિ, સમાસ, અલંકાર અને છંદ. પરીક્ષામાં ઓળખ, વિભાજન, ઉદાહરણ અને વ્યાખ્યા-ચારે રીતે પ્રશ્નો આવે છે. દરેક નિયમને ઉદાહરણ સાથે યાદ રાખો.
સંધિ
બે શબ્દો જોડાય ત્યારે થતો ધ્વનિ-ફેરફાર સંધિ કહેવાય. મુખ્ય પ્રકાર: સ્વરસંધિ, વ્યંજનસંધિ, વિસર્ગસંધિ. સ્વરસંધિમાં સ્વરો મળે; જેમ કે વિદ્યા + આલય = વિદ્યાલય (આ + આ = આ, દીર્ઘ).
સમાસ
બે કે વધુ શબ્દોનો સંક્ષિપ્ત સંયોજન સમાસ. મુખ્ય પ્રકાર: તત્પુરુષ, કર્મધારય, દ્વંદ્વ, દ્વિગુ, બહુવ્રીહિ, અવ્યયીભાવ. ઉદા. રાજપુત્ર = રાજાનો પુત્ર (ષષ્ઠી તત્પુરુષ); નીલકમળ = નીલું કમળ (કર્મધારય); રામ-લક્ષ્મણ = રામ અને લક્ષ્મણ (દ્વંદ્વ).
અલંકાર
ઉપમા (સરખામણી શબ્દ સાથે), રૂપક (અભેદ), ઉત્પ્રેક્ષા (સંભાવના), અતિશયોક્તિ (અતિશય વર્ણન), શ્લેષ (એક શબ્દમાં બે અર્થ), યમક (એક જ શબ્દની પુનરાવૃત્તિ, ભિન્ન અર્થ). અલંકાર ઓળખતી વખતે સરખામણી શબ્દ અને અભેદ પર ધ્યાન આપો.
છંદ
માત્રાવૃત્તમાં માત્રા ગણાય (ગરબી, દોહરો); અક્ષરવૃત્તમાં અક્ષર અને ગણ ગણાય (શાર્દૂલવિક્રીડિત, વસંતતિલકા). યતિ એટલે પંક્તિમાં વિરામસ્થાન.
કાર્યરીત ઉદાહરણ
'વિદ્યાલય' કઈ સંધિ? તર્ક: વિદ્યા + આલય. અંતિમ 'આ' અને આરંભિક 'આ' મળીને 'આ' થાય; બંને સ્વર છે, તેથી સ્વરસંધિ-દીર્ઘ સંધિ. સમાસ નથી, કારણ કે અહીં પદોનો અર્થ સંક્ષિપ્ત થયો નથી, ધ્વનિ જોડાયો છે.
ગુમાવેલા ગુણ
- સંધિ અને સમાસ એક જ ગણવા.
- સમાસનું નામ યાદ હોવા છતાં અર્થ ન ચકાસવો.
- ઉપમા-રૂપક ભેળવવા.
- છંદમાં માત્રા/અક્ષર ગણતી વખતે અનુસ્વાર, હલંત કે યતિ ભૂલવી.