શબ્દભંડોળ અને શબ્દરચના
આ વિભાગ શબ્દભંડોળ અને શબ્દરચના (vocabulary and word formation) નો છે. પરીક્ષામાં ઉપસર્ગ-પ્રત્યયથી બનતા શબ્દો, પર્યાયવાચી, વિરુદ્ધાર્થી, અનેકાર્થી અને જોડણી પર પ્રશ્નો આવે છે. શબ્દ કેવી રીતે બન્યો તે સમજવું એ યાદ રાખવા કરતાં વધુ ટકે છે.
ઉપસર્ગ
મૂળ શબ્દ પહેલાં જોડાઈ અર્થ બદલે તે ઉપસર્ગ: પ્ર, અનુ, અપ, નિ, વિ, સુ, દુ, અ. ઉદા. સુપુત્ર (સારો પુત્ર), અપમાન (માનનો અભાવ), અજ્ઞાન (જ્ઞાનનો અભાવ).
પ્રત્યય
શબ્દ પછી જોડાઈ નવો શબ્દ કે ભાવ બનાવે તે પ્રત્યય. ઉદા. લેખક (લેખ + ક), મીઠાશ (મીઠું + આશ), વિદ્યાર્થી (વિદ્યા + અર્થી).
શબ્દસંબંધ
- પર્યાયવાચી: સમાન અર્થના શબ્દો-જળ, પાણી, નીર.
- વિરુદ્ધાર્થી: ઊંચું-નીચું, જન્મ-મૃત્યુ.
- અનેકાર્થી: એક શબ્દના અનેક અર્થ-'કર' (હાથ/વેરો).
- નાનાર્થી: ભિન્ન શબ્દો, નજીક અર્થ-'દયા' અને 'કરુણા' વચ્ચેનો ભેદ.
કાર્યરીત ઉદાહરણ
'અજ્ઞાન' કેવી રીતે બન્યો? તર્ક: 'અ' + 'જ્ઞાન'. 'અ' મૂળ શબ્દ પહેલાં જોડાયો છે અને અર્થને નકારે છે, તેથી નકારાર્થી ઉપસર્ગ. જો પ્રત્યય હોત તો ભાગ શબ્દ પછી જોડાયો હોત, જેમ કે 'જ્ઞાની'.
ગુમાવેલા ગુણ
- ઉપસર્ગ અને પ્રત્યયની જગ્યા ભૂલવી.
- 'અ'/'આ' જોડણીમાં ગૂંચવણ.
- પર્યાયવાચીને વિરુદ્ધાર્થી ગણવા.
- સંધિ-સમાસને શબ્દરચના સાથે ભેળવવા.