ਗਦ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਲਾਖਣਿਕ ਭਾਵ ਦੀ ਜਾਂਚ
ਕਲਾਸ 10 ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਗਦ ਪਾਠ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਪੈਰਾ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੈਰੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਆਪਣੇ ਪੋਤੇ ਨੂੰ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਛੱਡਣ ਆਇਆ ਹੈ। ਵਿਦਾ ਹੁੰਦਿਆਂ ਬਜ਼ੁਰਗ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, 'ਜਾ, ਆਪਣਾ ਰਾਹ ਆਪ ਬਣਾ।' ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ: 'ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੇ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਭਾਵ ਕੀ ਹੈ?' ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ: 'ਬਜ਼ੁਰਗ ਪੋਤੇ ਨੂੰ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਉਹ ਆਪਣਾ ਰਾਹ ਆਪ ਬਣਾਏ।' ਦੂਜਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ: 'ਬਜ਼ੁਰਗ ਪੋਤੇ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰ ਬਣਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਨ ਲਈ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ।' ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ 3 ਅੰਕਾਂ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ 42 ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਨ; 15 ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਉੱਤਰ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪੰਕਤੀ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਪੀਰੀਅਡ 40 ਮਿੰਟ ਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਬਦੀ ਅਰਥ ਨੂੰ ਅੰਕ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ।
1. ਪਹਿਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ 3 ਵਿੱਚੋਂ ਕਿੰਨੇ ਅੰਕ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ? ਆਪਣੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋ।
Read the worked answer
ਫੈਸਲਾ: 1 ਅੰਕ।
ਕਾਰਨ: ਪ੍ਰਸ਼ਨ 'ਭਾਵ' ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ। ਪਹਿਲਾ ਉੱਤਰ ਪੈਰੇ ਦੀ ਸਤਹੀ ਸਥਿਤੀ ਦੁਹਰਾਉਂਦਾ ਹੈ-ਬਜ਼ੁਰਗ ਦਾ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਪੋਤੇ ਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਛੱਡਣਾ-ਪਰ ਲਾਖਣਿਕ ਅਰਥ 'ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰਤਾ' ਨਹੀਂ ਕੱਢਦਾ। 3-ਅੰਕ ਮਾਪਦੰਡ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: 1 ਅੰਕ ਸ਼ਬਦੀ ਸਮਝ, 2 ਅੰਕ ਲਾਖਣਿਕ ਭਾਵ, 3 ਅੰਕ ਭਾਵ ਨੂੰ ਪਾਠ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ। ਇਸ ਲਈ 1 ਅੰਕ ਦੇਣਾ ਨਾ ਬਹੁਤਾ ਸਖ਼ਤ ਹੈ ਨਾ ਢਿੱਲਾ। ਜੇ ਅਧਿਆਪਕ 2 ਅੰਕ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਲਾਖਣਿਕ ਅਰਥ ਦੀ ਘਾਟ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
2. ਦੂਜੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਪੂਰੇ 3 ਅੰਕ ਦੇਣ ਲਈ ਕੀ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?
Read the worked answer
ਦੂਜਾ ਉੱਤਰ ਸਹੀ ਲਾਖਣਿਕ ਭਾਵ (ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰਤਾ) ਪਕੜਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ 2 ਅੰਕ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਪੂਰੇ 3 ਲਈ ਪਾਠ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: 'ਜਾ, ਆਪਣਾ ਰਾਹ ਆਪ ਬਣਾ' ਵਿੱਚ 'ਆਪ' ਦਾ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਣਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫੈਸਲਾ ਪੋਤੇ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਨਾਲ ਹੀ ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੀ ਭਾਵਨਾ-ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਭਰੋਸਾ-ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਛੱਡਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਤਰ ਸ਼ਬਦੀ ਅਰਥ, ਲਾਖਣਿਕ ਅਰਥ ਅਤੇ ਪਾਠ-ਸਮਰਥਨ ਤਿੰਨੇ ਪੱਧਰ ਪੂਰੇ ਕਰੇਗਾ।
3. 15 ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਉੱਤਰ ਕਿਉਂ ਚੁਣਿਆ? ਅਗਲੇ ਪੀਰੀਅਡ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਦਿਓ।
Read the worked answer
ਸੰਭਾਵੀ ਕਾਰਨ: (1) ਉਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਤੱਥ-ਪੁੱਛ ਵਾਂਗ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ; (2) ਲਾਖਣਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਘੱਟ ਹੈ; (3) ਪੈਰੇ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਵਿਆਖਿਆ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਤਹੀ ਉੱਤਰ ਚੁਣਦੇ ਹਨ।
ਯੋਜਨਾ: ਪਹਿਲਾਂ ਦੋਵੇਂ ਉੱਤਰ ਬੋਰਡ ਉੱਤੇ ਲਿਖੋ, ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੋ ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਸ਼ਬਦ 'ਭਾਵ' ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ 'ਆਪਣਾ ਰਾਹ ਆਪ ਬਣਾ' ਵਰਗੇ ਤਿੰਨ ਮੁਹਾਵਰੇ ਦਿਓ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਲਾਖਣਿਕ ਅਰਥ ਲਿਖਣ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ 5 ਮਿੰਟ ਦਾ ਛੋਟਾ ਲਿਖਤੀ ਅਭਿਆਸ: ਇੱਕ ਵਾਕ ਦਾ ਸ਼ਬਦੀ ਅਤੇ ਲਾਖਣਿਕ ਅਰਥ।