UPMSP High School Punjabi study guide

ਗਦ (Prose): ਪਾਠ-ਆਧਾਰਿਤ ਸਮਝ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਲੇਖਨ

UPMSP ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਗਦ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਪਾਠਾਂ ਤੋਂ ਅਰਥ, ਘਟਨਾ-ਕ੍ਰਮ, ਪਾਤਰ-ਚਿਤਰਣ, ਲੇਖਕ ਦਾ ਉਦੇਸ਼, ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਸੰਦਰਭ-ਅਰਥ ਅਤੇ ਸਿੱਟੇ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਚੰਗਾ ਉੱਤਰ ਪਾਠ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਤੱਥ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਜੋੜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਠ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ, ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਪੈਰਾ ਪੜ੍ਹੋ; ਮੁੱਖ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਰੂਪਰੇਖਾ ਬਣਾਓ। ਹਰ ਪੈਰੇ ਦਾ ਇੱਕ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਸਾਰ ਲਿਖੋ: ਕੌਣ, ਕੀ, ਕਿੱਥੇ, ਕਿਉਂ। ਸਵਾਲ ਦੇ ਕਿਰਿਆ-ਸ਼ਬਦ ਵੇਖੋ: “ਦੱਸੋ”, “ਸਮਝਾਓ”, “ਤੁਲਨਾ ਕਰੋ” ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉੱਤਰ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਪਾਤਰ ਦੇ ਬੋਲ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ ਨੂੰ ਵੱਖ ਰੱਖੋ। ਪਹਿਲਾ ਵਾਕ ਸਿੱਧਾ ਜਵਾਬ ਦੇਵੇ; ਦੂਜਾ ਵਾਕ ਪਾਠ ਵਿੱਚੋਂ ਸਬੂਤ ਦੱਸੇ; ਤੀਜਾ ਵਾਕ ਸਬੂਤ ਨੂੰ ਸਮਝਾਏ; ਆਖਰੀ ਵਾਕ ਸਿੱਟਾ ਦੇਵੇ। ਜੇ ਸਵਾਲ “ਕਿਉਂ” ਪੁੱਛੇ ਤਾਂ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਅਸਰ ਦੋਵੇਂ ਲਿਖੋ। ਮੰਨ ਲਓ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ ਲਿਖਦਾ ਹੈ: “ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਹਰ ਉਮਰ ਦੇ ਲੋਕ ਇੱਕੋ ਥਾਂ ਬੈਠਦੇ ਸਨ।” ਸਵਾਲ: ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਹ ਵਾਕ ਕਿਉਂ ਲਿਖਿਆ?

ਕਵਿਤਾ (Poetry): ਭਾਵ, ਬਿੰਬ ਅਤੇ ਕਲਾ-ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ

UPMSP ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਭਾਗ ਸ਼ਬਦਾਰਥ, ਭਾਵਾਰਥ, ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ, ਰਸ, ਅਲੰਕਾਰ, ਛੰਦ, ਪ੍ਰਤੀਕ, ਬਿੰਬ ਅਤੇ ਕਵੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ’ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਵਾਲ ਅਕਸਰ “ਸਮਝਾਓ”, “ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੱਸੋ”, “ਕਵੀ ਕੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ” ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਵਿਤਾ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੋ; ਲੈਅ, ਤੁਕਾਂਤ ਅਤੇ ਦੁਹਰਾਏ ਸ਼ਬਦ ਨੋਟ ਕਰੋ। ਹਰ ਤੁਕ ਦਾ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਲਿਖੋ, ਫਿਰ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਤੁਕਾਂ ਦਾ ਭਾਵਾਰਥ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ। ਬਿੰਬ ਕੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਦੋਵੇਂ ਲਿਖੋ। ਅਲੰਕਾਰ ਦਾ ਨਾਮ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਕੰਮ ਸਮਝਾਓ। ਭਾਵ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ, ਫਿਰ ਬਿੰਬ/ਅਲੰਕਾਰ, ਫਿਰ ਅਸਰ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਚਾਰ। ਉਦਾਹਰਨ: “ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਛਟਾ ਵਰ੍ਹਦਾ, ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਸੁੱਕੀ ਧਰਤੀ ਭਿੱਜਦੀ” ਵਿੱਚ “ਛਟਾ” ਅਤੇ “ਸੁੱਕੀ ਧਰਤੀ” ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ। ਤਰਕ: ਬਾਹਰੀ ਮੀਂਹ ਨਹੀਂ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਾਜ਼ਗੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ; “ਭਿੱਜਦੀ” ਬਦਲਾਅ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ: ਕਵੀ ਆਸ ਜਾਂ ਕਿਰਪਾ ਨੂੰ ਮੀਂਹ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾ ਕੇ ਮਨ ਦੀ ਸੁੱਕੀ ਹਾਲਤ ਦਾ ਇਲਾਜ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਭਾਵਾਰਥ ਲਿਖ ਕੇ ਅਲੰਕਾਰ/ਬਿੰਬ ਛੱਡ ਦੇਣਾ। ਅਲੰਕਾਰ ਦਾ ਨਾਮ ਗ਼ਲਤ ਲਗਾਉਣਾ, ਬਿਨਾਂ ਵਿਆਖਿਆ। ਕਵੀ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਬੁਲਾਰੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੰਨਣਾ। ਤੁਕਾਂਤ ਨੂੰ ਹੀ ਲੈਅ ਸਮਝਣਾ।.

ਵਿਆਕਰਣ (Vyakaran): ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਵਾਕ-ਸੋਧ

ਰਚਨਾ (Rachna): ਢਾਂਚਾ, ਉਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ

UPMSP ਪੰਜਾਬੀ ਰਚਨਾ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਨਿਬੰਧ, ਪੱਤਰ, ਸੂਚਨਾ, ਰਿਪੋਰਟ, ਸੰਖੇਪ ਲੇਖ ਜਾਂ ਵਿਗਿਆਪਨ ਵਰਗੇ ਕੰਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਾਂਚ ਢਾਂਚੇ, ਉਦੇਸ਼, ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਵਾਲ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ’ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਪਾਠਕ ਤੈਅ ਕਰੋ: ਪੱਤਰ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਨੂੰ ਹੈ ਜਾਂ ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ। ਨਿਬੰਧ ਲਈ ਤਿੰਨ ਭਾਗ: ਭੂਮਿਕਾ, ਵਿਚਾਰ-ਵਿਸਥਾਰ, ਸਿੱਟਾ; ਹਰ ਪੈਰੇ ਦਾ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਵਾਕ। ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸੰਬੋਧਨ, ਵਿਸ਼ਾ, ਮੁੱਖ ਬੇਨਤੀ, ਧੰਨਵਾਦ/ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਦਸਤਖਤ ਦਾ ਕ੍ਰਮ। ਸੂਚਨਾ ਵਿੱਚ ਕੀ, ਕਦੋਂ, ਕਿੱਥੇ, ਕਿਸ ਲਈ, ਕਿਸ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ - ਸਭ ਸਪਸ਼ਟ। ਜੋੜਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੋ, ਪਰ ਗੈਰ-ਜ਼ਰੂਰੀ ਵਾਕ ਨਾ ਭਰੋ। ਸਵਾਲ: ਪ੍ਰਧਾਨ ਜੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕ ਹਫ਼ਤਾ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਵਾਲਾ ਪੱਤਰ। ਤਰਕ: ਇਹ ਰਸਮੀ ਪੱਤਰ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ “ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ”, “ਵਿਸ਼ਾ”, “ਬੇਨਤੀ” ਅਤੇ “ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ” ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਨ। ਢਾਂਚਾ: ਸੰਬੋਧਨ - ਵਿਸ਼ਾ: ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕ ਹਫ਼ਤਾ ਕਰਵਾਉਣ ਬਾਰੇ - ਮਹੋਦਯ ਜੀ, ਸਾਡੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦੀ ਰੁਚੀ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ - ਇਸ ਲਈ ਕਵਿਤਾ-ਪਾਠ, ਨਿਬੰਧ-ਮੁਕਾਬਲਾ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਗੀਤ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਹੋਵੇ - ਖਰਚਾ ਅਤੇ ਤਾਰੀਖ਼ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿਓ - ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ। ਰਸਮੀ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਤਾ-ਭਰੇ ਪੱਤਰ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਮਿਲਾ ਦੇਣਾ। ਵਿਸ਼ਾ ਜਾਂ ਮੁੱਖ ਬੇਨਤੀ ਛੱਡ ਦੇਣਾ। ਇੱਕ ਹੀ ਪੈਰੇ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਠੂਸਣਾ। ਸਵਾਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸਮੱਗਰੀ ਭਰਨਾ।.

ਅਣਦੇਖਿਆ ਗੱਦਾਂਸ਼ ਅਤੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਸਮਝ

UPMSP ਪੰਜਾਬੀ ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ ਅਣਦੇਖਿਆ ਗੱਦਾਂਸ਼ ਉਹ ਪੈਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਵਿਚਾਰ, ਸਿਰਲੇਖ, ਸ਼ਬਦਾਰਥ, ਸੰਦਰਭ-ਅਰਥ, ਕਾਰਨ-ਅਸਰ, ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਰਵੱਈਆ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਰਾ ਪੈਰਾ ਇੱਕ ਵਾਰ ਪੜ੍ਹੋ; ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਸਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਓ। ਹਰ ਪੈਰੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ-ਵਾਕ ਅੰਡਰਲਾਈਨ ਕਰੋ। ਸਰਵਨਾਮ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਲੱਭੋ: “ਉਹ”, “ਇਸ” ਕਿਸ ਨੂੰ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਣਜਾਣ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਵਾਕ ਤੋਂ ਲਓ, ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ। ਉੱਤਰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਵਾਲ ਦੇ ਕਿਰਿਆ-ਸ਼ਬਦ ਅਨੁਸਾਰ। ਪੈਰਾ: “ਪਿੰਡ ਦਾ ਖੂਹ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ; ਪਰ ਬਜ਼ੁਰਗ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।” ਸਵਾਲ: ਬਜ਼ੁਰਗ ਖੂਹ ’ਤੇ ਕਿਉਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ?

ਸਾਹਿਤਕ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਦਰਭ

UPMSP ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਵਾਲ ਕੇਵਲ ਕਥਾ-ਸਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਰਚਨਾ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ, ਲੋਕ-ਪਰੰਪਰਾ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਹਾਲਾਤ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ-ਗੀਤ, ਚਰਖਾ, ਖੇਤੀ, ਪਰਵਾਸ, ਵੰਡ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਬਿੰਬ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਠ ਦੇ ਸਬੂਤ ਨਾਲ ਜੋੜੋ, ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਪਾਠ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਸਤੂ, ਰੀਤ ਜਾਂ ਘਟਨਾ ਲੱਭੋ। ਉਸ ਦਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਕੀ ਅਰਥ ਸੀ, ਦੱਸੋ। ਪਾਤਰ ਦਾ ਰਵੱਈਆ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਰੁਖ ਵੱਖ ਕਰੋ। ਅੱਜ ਦੇ ਪਾਠਕ ਲਈ ਸੰਦੇਸ਼ ਕੀ ਹੈ, ਛੋਟਾ ਸਿੱਟਾ ਦਿਓ। ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਚਰਖਾ ਕੱਤਦੀ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਬਿੰਬ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਤਰਕ: ਚਰਖਾ ਲੋਕ-ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਪਰ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਧੀਰਜ, ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਕ ਵਿੱਚ “ਰਾਤ ਭਰ” ਜਾਂ “ਇੱਕਲੀ” ਸ਼ਬਦ ਹਨ ਤਾਂ ਉਦਾਸੀ ਜਾਂ ਲੰਮੇ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਦਾ ਅਰਥ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ: ਕਵੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕੰਮ ਨੂੰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਹਿਚਾਣ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੋਵਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਲਿਖ ਕੇ ਸਵਾਲ ਤੋਂ ਭਟਕਣਾ। ਹਰ ਲੋਕ-ਬਿੰਬ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਅਰਥ ਦੇਣਾ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਾਅਵੇ ਬਿਨਾਂ ਪਾਠ-ਸਬੂਤ ਦੇ ਕਰਨਾ। ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰੂੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਤੱਥ ਮੰਨ ਲੈਣਾ।.