ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਪੰਕਤੀ ਵਿੱਚ ਅਲੰਕਾਰ ਦੀ ਪਛਾਣ
ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਪੰਕਤੀ ਹੈ: 'ਧਰਤੀ ਹੱਸੀ, ਫੁੱਲ ਬਣ ਕੇ।' ਅਧਿਆਪਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਇਸ ਪੰਕਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਅਲੰਕਾਰ ਹੈ?' 36 ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ 18 ਨੇ 'ਮਾਨਵੀਕਰਨ', 12 ਨੇ 'ਰੂਪਕ', ਅਤੇ 6 ਨੇ 'ਉਪਮਾ' ਲਿਖਿਆ। ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਕਤੀ ਦਾ ਸੰਦਰਭ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬਸੰਤ ਆਉਣ ਉੱਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲ ਖਿੜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਵੀ ਇਸਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਹੱਸਣ ਵਜੋਂ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ 'ਫੁੱਲ ਬਣ ਕੇ' ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਰੂਪਕ ਵੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ: 'ਇਹ ਉਪਮਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਤੀ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੱਸਦੀ ਹੈ।' ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ 2 ਅੰਕਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਵੀ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਇੱਕ ਹੀ ਪੰਕਤੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਅਲੰਕਾਰ ਮੰਨੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕਲਾਸ ਦਾ ਸਮਾਂ 35 ਮਿੰਟ ਹੈ।
1. ਸਭ ਤੋਂ ਸਹੀ ਅਲੰਕਾਰ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਤਿੰਨਾਂ ਉੱਤਰਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਫੈਸਲਾ ਦਿਓ।
Read the worked answer
ਮੁੱਖ ਅਲੰਕਾਰ: ਮਾਨਵੀਕਰਨ।
ਕਾਰਨ: 'ਹੱਸੀ' ਮਨੁੱਖੀ ਕਿਰਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਵਰਗੀ ਨਿਰਜੀਵ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ-ਇਹੀ ਮਾਨਵੀਕਰਨ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਰੂਪਕ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਹੀ ਹੈ: 'ਫੁੱਲ ਬਣ ਕੇ' ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਇੱਕਤਾ ਦਿਖਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪੰਕਤੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਕਾਰਜ ਹੱਸਣਾ ਹੈ, ਫੁੱਲ ਬਣਨਾ ਨਹੀਂ। ਉਪਮਾ ਰੱਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਪਮਾ ਲਈ 'ਵਾਂਗ', 'ਜਿਵੇਂ', 'ਸਮਾਨ' ਵਰਗਾ ਤੁਲਨਾ-ਸ਼ਬਦ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ 2 ਅੰਕ ਮਾਨਵੀਕਰਨ ਨੂੰ; ਰੂਪਕ ਲਈ 1 ਅੰਕ ਤਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ 'ਫੁੱਲ ਬਣ ਕੇ' ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ ਤਰਕ ਦੇਵੇ; ਉਪਮਾ ਲਈ 0।
2. ਜੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਪੱਤਰ 'ਕਿਹੜਾ ਅਲੰਕਾਰ ਹੈ' ਦੀ ਥਾਂ 'ਪੰਕਤੀ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੱਸੋ' ਪੁੱਛੇ, ਤਾਂ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲੇਗਾ?
Read the worked answer
ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਸ਼ਬਦ-ਉੱਤਰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਹੀਂ। ਮਾਪਦੰਡ ਬਣੇਗਾ: (1) ਅਲੰਕਾਰ ਦੀ ਪਛਾਣ, (2) ਪੰਕਤੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ, (3) ਸੁੰਦਰਤਾ ਜਾਂ ਭਾਵ ਨਾਲ ਜੋੜ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਮਾਨਵੀਕਰਨ ਅਤੇ ਰੂਪਕ ਦੋਵੇਂ ਦੱਸ ਕੇ ਵੀ ਪੂਰੇ ਅੰਕ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਤਰਕ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਰੂਬਰਿਕ ਬਦਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਅਲੰਕਾਰ-ਨਾਮ ਨੂੰ ਸਹੀ ਮੰਨਣਾ।
3. 6 ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ 'ਉਪਮਾ' ਵਾਲੀ ਗਲਤੀ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ 10 ਮਿੰਟ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਸੁਝਾਓ।
Read the worked answer
ਗਤੀਵਿਧੀ: ਬੋਰਡ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਕਾਲਮ-ਮਾਨਵੀਕਰਨ, ਰੂਪਕ, ਉਪਮਾ। ਚਾਰ ਵਾਕ ਦਿਓ:
- 'ਚੰਨ ਹੱਸਿਆ।'
- 'ਉਹ ਸ਼ੇਰ ਹੈ।'
- 'ਉਹ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਬਹਾਦਰ ਹੈ।'
- 'ਧਰਤੀ ਹੱਸੀ, ਫੁੱਲ ਬਣ ਕੇ।'
ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਰ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਤੁਲਨਾ-ਸ਼ਬਦ ਲੱਭਣ; ਜੇ 'ਵਾਂਗ/ਜਿਵੇਂ' ਹੈ ਤਾਂ ਉਪਮਾ, ਜੇ ਸਿੱਧੀ ਪਛਾਣ ਹੈ ਤਾਂ ਰੂਪਕ, ਜੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕਿਰਿਆ ਨਿਰਜੀਵ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਮਾਨਵੀਕਰਨ। ਫਿਰ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਾਕ ਬਣਾਉਣ।