ਗਦ (Prose): ਪਾਠ-ਆਧਾਰਿਤ ਸਮਝ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਲੇਖਨ
ਗਦ ਭਾਗ ਕੀ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ
UPMSP ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਗਦ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਪਾਠਾਂ ਤੋਂ ਅਰਥ, ਘਟਨਾ-ਕ੍ਰਮ, ਪਾਤਰ-ਚਿਤਰਣ, ਲੇਖਕ ਦਾ ਉਦੇਸ਼, ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਸੰਦਰਭ-ਅਰਥ ਅਤੇ ਸਿੱਟੇ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਚੰਗਾ ਉੱਤਰ ਪਾਠ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਤੱਥ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਜੋੜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਕ੍ਰਮ
- ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਠ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ, ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਪੈਰਾ ਪੜ੍ਹੋ; ਮੁੱਖ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਰੂਪਰੇਖਾ ਬਣਾਓ।
- ਹਰ ਪੈਰੇ ਦਾ ਇੱਕ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਸਾਰ ਲਿਖੋ: ਕੌਣ, ਕੀ, ਕਿੱਥੇ, ਕਿਉਂ।
- ਸਵਾਲ ਦੇ ਕਿਰਿਆ-ਸ਼ਬਦ ਵੇਖੋ: “ਦੱਸੋ”, “ਸਮਝਾਓ”, “ਤੁਲਨਾ ਕਰੋ” ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉੱਤਰ ਮੰਗਦੇ ਹਨ।
- ਪਾਤਰ ਦੇ ਬੋਲ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ ਨੂੰ ਵੱਖ ਰੱਖੋ।
ਉੱਤਰ ਦਾ ਢਾਂਚਾ
ਪਹਿਲਾ ਵਾਕ ਸਿੱਧਾ ਜਵਾਬ ਦੇਵੇ; ਦੂਜਾ ਵਾਕ ਪਾਠ ਵਿੱਚੋਂ ਸਬੂਤ ਦੱਸੇ; ਤੀਜਾ ਵਾਕ ਸਬੂਤ ਨੂੰ ਸਮਝਾਏ; ਆਖਰੀ ਵਾਕ ਸਿੱਟਾ ਦੇਵੇ। ਜੇ ਸਵਾਲ “ਕਿਉਂ” ਪੁੱਛੇ ਤਾਂ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਅਸਰ ਦੋਵੇਂ ਲਿਖੋ।
ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਉਦਾਹਰਨ
ਮੰਨ ਲਓ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ ਲਿਖਦਾ ਹੈ: “ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਹਰ ਉਮਰ ਦੇ ਲੋਕ ਇੱਕੋ ਥਾਂ ਬੈਠਦੇ ਸਨ।” ਸਵਾਲ: ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਹ ਵਾਕ ਕਿਉਂ ਲਿਖਿਆ? ਤਰਕ: “ਹਰ ਉਮਰ” ਸਮਾਜਿਕ ਭੇਦ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ; “ਇੱਕੋ ਥਾਂ” ਏਕਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ: ਲੇਖਕ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ਸਾਂਝੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵੱਖਰੇ ਲੋਕ ਇੱਕੋ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਜੁੜਦੇ ਹਨ।
ਨਿਸ਼ਾਨ ਕੱਟਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ
- ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਦੁਬਾਰਾ ਸੁਣਾ ਦੇਣਾ, ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦੇਣਾ।
- ਪਾਤਰ ਦੀ ਰਾਏ ਨੂੰ ਲੇਖਕ ਦੀ ਰਾਏ ਮੰਨ ਲੈਣਾ।
- “ਨਹੀਂ”, “ਕਦੇ ਨਹੀਂ” ਵਰਗੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਸ਼ਬਦ ਛੱਡ ਦੇਣਾ।
- ਸਿਰਫ਼ ਲੰਮਾ ਲਿਖਣਾ, ਪਰ ਸਬੂਤ ਨਾ ਦੇਣਾ।