ਕਵਿਤਾ (Poetry): ਭਾਵ, ਬਿੰਬ ਅਤੇ ਕਲਾ-ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ
ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਕੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
UPMSP ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਭਾਗ ਸ਼ਬਦਾਰਥ, ਭਾਵਾਰਥ, ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ, ਰਸ, ਅਲੰਕਾਰ, ਛੰਦ, ਪ੍ਰਤੀਕ, ਬਿੰਬ ਅਤੇ ਕਵੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ’ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਵਾਲ ਅਕਸਰ “ਸਮਝਾਓ”, “ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੱਸੋ”, “ਕਵੀ ਕੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ” ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਪੜ੍ਹਨ ਦੇ ਪੜਾਅ
- ਕਵਿਤਾ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੋ; ਲੈਅ, ਤੁਕਾਂਤ ਅਤੇ ਦੁਹਰਾਏ ਸ਼ਬਦ ਨੋਟ ਕਰੋ।
- ਹਰ ਤੁਕ ਦਾ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਲਿਖੋ, ਫਿਰ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਤੁਕਾਂ ਦਾ ਭਾਵਾਰਥ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ।
- ਬਿੰਬ ਕੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਦੋਵੇਂ ਲਿਖੋ।
- ਅਲੰਕਾਰ ਦਾ ਨਾਮ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਕੰਮ ਸਮਝਾਓ।
ਉੱਤਰ ਦਾ ਢਾਂਚਾ
ਭਾਵ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ, ਫਿਰ ਬਿੰਬ/ਅਲੰਕਾਰ, ਫਿਰ ਅਸਰ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਚਾਰ। ਉਦਾਹਰਨ: “ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਛਟਾ ਵਰ੍ਹਦਾ, ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਸੁੱਕੀ ਧਰਤੀ ਭਿੱਜਦੀ” ਵਿੱਚ “ਛਟਾ” ਅਤੇ “ਸੁੱਕੀ ਧਰਤੀ” ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ। ਤਰਕ: ਬਾਹਰੀ ਮੀਂਹ ਨਹੀਂ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਾਜ਼ਗੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ; “ਭਿੱਜਦੀ” ਬਦਲਾਅ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ: ਕਵੀ ਆਸ ਜਾਂ ਕਿਰਪਾ ਨੂੰ ਮੀਂਹ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾ ਕੇ ਮਨ ਦੀ ਸੁੱਕੀ ਹਾਲਤ ਦਾ ਇਲਾਜ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਖਤਰੇ
- ਸਿਰਫ਼ ਭਾਵਾਰਥ ਲਿਖ ਕੇ ਅਲੰਕਾਰ/ਬਿੰਬ ਛੱਡ ਦੇਣਾ।
- ਅਲੰਕਾਰ ਦਾ ਨਾਮ ਗ਼ਲਤ ਲਗਾਉਣਾ, ਬਿਨਾਂ ਵਿਆਖਿਆ।
- ਕਵੀ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਬੁਲਾਰੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੰਨਣਾ।
- ਤੁਕਾਂਤ ਨੂੰ ਹੀ ਲੈਅ ਸਮਝਣਾ।