ਸਾਹਿਤਕ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਦਰਭ
ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਦਰਭ
UPMSP ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਵਾਲ ਕੇਵਲ ਕਥਾ-ਸਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਰਚਨਾ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ, ਲੋਕ-ਪਰੰਪਰਾ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਹਾਲਾਤ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ-ਗੀਤ, ਚਰਖਾ, ਖੇਤੀ, ਪਰਵਾਸ, ਵੰਡ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਬਿੰਬ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਠ ਦੇ ਸਬੂਤ ਨਾਲ ਜੋੜੋ, ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਪੜਾਅ
- ਪਾਠ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਸਤੂ, ਰੀਤ ਜਾਂ ਘਟਨਾ ਲੱਭੋ।
- ਉਸ ਦਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਕੀ ਅਰਥ ਸੀ, ਦੱਸੋ।
- ਪਾਤਰ ਦਾ ਰਵੱਈਆ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਰੁਖ ਵੱਖ ਕਰੋ।
- ਅੱਜ ਦੇ ਪਾਠਕ ਲਈ ਸੰਦੇਸ਼ ਕੀ ਹੈ, ਛੋਟਾ ਸਿੱਟਾ ਦਿਓ।
ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਉਦਾਹਰਨ
ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਚਰਖਾ ਕੱਤਦੀ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਬਿੰਬ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਤਰਕ: ਚਰਖਾ ਲੋਕ-ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਪਰ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਧੀਰਜ, ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਕ ਵਿੱਚ “ਰਾਤ ਭਰ” ਜਾਂ “ਇੱਕਲੀ” ਸ਼ਬਦ ਹਨ ਤਾਂ ਉਦਾਸੀ ਜਾਂ ਲੰਮੇ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਦਾ ਅਰਥ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ: ਕਵੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕੰਮ ਨੂੰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਹਿਚਾਣ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੋਵਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦਾ ਹੈ।
ਖਤਰੇ
- ਲੇਖਕ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਲਿਖ ਕੇ ਸਵਾਲ ਤੋਂ ਭਟਕਣਾ।
- ਹਰ ਲੋਕ-ਬਿੰਬ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਅਰਥ ਦੇਣਾ।
- ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਾਅਵੇ ਬਿਨਾਂ ਪਾਠ-ਸਬੂਤ ਦੇ ਕਰਨਾ।
- ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰੂੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਤੱਥ ਮੰਨ ਲੈਣਾ।