UPMSP Intermediate Sanskrit study materials
UPMSP Intermediate Sanskrit study resources

UPMSP Intermediate Sanskrit practice questions

One question at a time. Build your UPMSP Intermediate Sanskrit understanding.

First 50 of 200 questions. Each one lists the choices, the correct answer, and an explanation. The checker at the top of this page saves progress in this browser when it is available.

Continue in the practice tool above to load more questions, 50 at a time.

Question 1अपठित गद्यांश (Unseen prose passage comprehension)

अपठित गद्यांश में 'अपठित' शब्द का अर्थ क्या है?

  1. जो कठिन हो
  2. जो छंद में लिखा हो
  3. जो पहले पढ़ा न गया हो Correct answer.
  4. जो अनुवादित हो

Explanation

'अपठित' का शाब्दिक अर्थ है जो पहले न पढ़ा गया हो। परीक्षा में ऐसा गद्यांश दिया जाता है जो पाठ्यपुस्तक से नहीं लिया गया, इसलिए विद्यार्थी को स्वयं समझकर उत्तर देना होता है।

Question 2अपठित गद्यांश (Unseen prose passage comprehension)

किसी अपठित गद्यांश का मुख्य भाव जानने के लिए सर्वप्रथम क्या करना चाहिए?

  1. कठिन शब्दों को छोड़ देना चाहिए
  2. केवल अंतिम पंक्ति पढ़नी चाहिए
  3. पूरे गद्यांश को ध्यान से पढ़कर केंद्रीय विचार खोजना चाहिए Correct answer.
  4. प्रश्नों को पढ़े बिना उत्तर लिखना चाहिए

Explanation

मुख्य भाव गद्यांश के समग्र पठन से ही स्पष्ट होता है, क्योंकि विचार अनेक वाक्यों में फैला रहता है। पहले पूरा गद्यांश पढ़कर केंद्रीय विचार निकालना चाहिए, फिर प्रश्नों के उत्तर खोजने चाहिए।

Question 3अपठित गद्यांश (Unseen prose passage comprehension)

गद्यांश के किसी वाक्य में प्रयुक्त 'परन्तु' शब्द किस प्रकार का संबंध दर्शाता है?

  1. विरोध Correct answer.
  2. समय
  3. स्थान
  4. कारण

Explanation

'परन्तु' एक विरोधसूचक अव्यय है, जो पूर्व कथन के विपरीत या भिन्न विचार प्रस्तुत करता है। गद्यांश में यह शब्द दो विचारों के बीच के अंतर को स्पष्ट करता है।

Question 4अपठित गद्यांश (Unseen prose passage comprehension)

अपठित गद्यांश पर आधारित प्रश्नों के उत्तर देते समय सर्वाधिक महत्वपूर्ण क्या है?

  1. अपने सामान्य ज्ञान का प्रयोग
  2. गद्यांश के बाहर के तथ्य जोड़ना
  3. केवल शीर्षक देखना
  4. गद्यांश में ही उत्तर का आधार खोजना Correct answer.

Explanation

अपठित गद्यांश के प्रश्नों का उत्तर उसी गद्यांश के कथनों के आधार पर देना चाहिए। बाहरी ज्ञान या कल्पना जोड़ने से उत्तर गद्यांश से असंगत हो सकता है।

Question 5अपठित गद्यांश (Unseen prose passage comprehension)

गद्यांश में आए 'अतः' शब्द से किस बात का संकेत मिलता है?

  1. नए विषय का आरंभ
  2. उदाहरण का प्रस्तुतिकरण
  3. पूर्व कथन का निष्कर्ष Correct answer.
  4. विरोध का भाव

Explanation

'अतः' निष्कर्षसूचक अव्यय है, जो पूर्व में कहे गए तर्क या कथन से निकले परिणाम को प्रस्तुत करता है। गद्यांश में इसके बाद आने वाला वाक्य सामान्यतः सार या निष्कर्ष होता है।

Question 6अपठित गद्यांश (Unseen prose passage comprehension)

किसी गद्यांश के लिए उपयुक्त शीर्षक चुनते समय किस बात का ध्यान रखना चाहिए?

  1. शीर्षक में गद्यांश के सभी वाक्य दोहराए जाएँ
  2. शीर्षक गद्यांश के केंद्रीय भाव को संक्षेप में व्यक्त करे Correct answer.
  3. शीर्षक जितना लंबा हो उतना अच्छा
  4. शीर्षक केवल पहली पंक्ति पर आधारित हो

Explanation

शीर्षक गद्यांश का सार होता है, इसलिए उसे संक्षिप्त होकर केंद्रीय भाव को व्यक्त करना चाहिए। लंबा या केवल आरंभिक पंक्ति पर आधारित शीर्षक पूरे भाव को नहीं पकड़ पाता।

Question 7अपठित गद्यांश (Unseen prose passage comprehension)

गद्यांश में लेखक किसी विषय का समर्थन करते हुए उसके लाभ बताता है, तो उसका उद्देश्य क्या माना जाएगा?

  1. केवल वर्णन करना
  2. प्रेरणा या समर्थन देना Correct answer.
  3. प्रश्न उठाना
  4. निंदा करना

Explanation

जब लेखक किसी विषय के गुण या लाभ गिनाता है, तब उसका उद्देश्य पाठक को उस विषय के प्रति प्रेरित करना या समर्थन देना होता है। यह गद्यांश के प्रयोजन को पहचानने का आधार है।

Question 8अपठित गद्यांश (Unseen prose passage comprehension)

गद्यांश में 'परोपकार' शब्द का अर्थ किस विकल्प में ठीक है?

  1. विवाद करना
  2. दूसरों का हित करना Correct answer.
  3. धन संचय
  4. स्वयं का हित

Explanation

'पर' का अर्थ है दूसरा और 'उपकार' का अर्थ है हित या भलाई करना। इसलिए 'परोपकार' का अर्थ है दूसरों का हित करना, जो गद्यांश के नैतिक भाव को समझने में सहायक है।

Question 9अपठित गद्यांश (Unseen prose passage comprehension)

गद्यांश में यदि कहा गया है कि 'परिश्रम ही सफलता का मूल है', तो इसका निहितार्थ क्या है?

  1. सफलता का कोई आधार नहीं
  2. परिश्रम व्यर्थ है
  3. सफलता केवल भाग्य से मिलती है
  4. सफलता प्राप्ति में परिश्रम अनिवार्य है Correct answer.

Explanation

'मूल' का अर्थ है आधार या जड़, इसलिए वाक्य का भाव है कि परिश्रम सफलता का अनिवार्य आधार है। इस प्रकार कथन भाग्य पर निर्भरता का खंडन करके प्रयत्न को प्रधान बनाता है।

Question 10अपठित गद्यांश (Unseen prose passage comprehension)

गद्यांश में प्रयुक्त 'यथा' शब्द का प्रयोग किस अर्थ में होता है?

  1. कारण बताने के लिए
  2. विरोध के लिए
  3. उदाहरण देने के लिए Correct answer.
  4. समय बताने के लिए

Explanation

'यथा' का प्रयोग उदाहरण प्रस्तुत करने के लिए होता है, जैसे 'यथा राम' का अर्थ 'जैसे राम'। यह पूर्व में कहे गए सामान्य कथन को उदाहरण द्वारा स्पष्ट करता है।

Question 11अपठित गद्यांश (Unseen prose passage comprehension)

किसी गद्यांश में किसी व्यक्ति के गुणों की सूची दी गई है, तो उस गद्यांश का स्वरूप कैसा माना जाएगा?

  1. विधानात्मक
  2. कथात्मक
  3. विवेचनात्मक
  4. वर्णनात्मक Correct answer.

Explanation

जब गद्यांश में किसी व्यक्ति, वस्तु या स्थान के लक्षण विस्तार से गिनाए जाते हैं, तब उसका स्वरूप वर्णनात्मक होता है। वर्णन में गुण, रूप और विशेषताओं का चित्रण प्रमुख होता है।

Question 12अपठित गद्यांश (Unseen prose passage comprehension)

गद्यांश में आए किसी कठिन शब्द का अर्थ निकालने का सर्वोत्तम उपाय क्या है?

  1. शब्दकोश के बिना अनुमान छोड़ देना
  2. वाक्य के संदर्भ से अर्थ का अनुमान लगाना Correct answer.
  3. प्रश्न छोड़ देना
  4. शब्द को पूरी तरह बदल देना

Explanation

अपठित गद्यांश में कठिन शब्द का अर्थ प्रायः उसके आसपास के वाक्य से स्पष्ट हो जाता है। संदर्भ से अनुमान लगाने पर भी सही अर्थ तक पहुँचा जा सकता है।

Question 13अपठित गद्यांश (Unseen prose passage comprehension)

गद्यांश का सारांश लिखते समय क्या ध्यान रखना चाहिए?

  1. केवल उदाहरण देना
  2. मूल वाक्यों को ज्यों का त्यों लिखना
  3. गद्यांश से अधिक लंबा लिखना
  4. मुख्य विचारों को संक्षेप में अपने शब्दों में लिखना Correct answer.

Explanation

सारांश में गद्यांश के मुख्य विचार संक्षेप में और अपने शब्दों में प्रस्तुत किए जाते हैं। इससे भाव स्पष्ट रहता है और अनावश्यक विवरण नहीं दोहराया जाता।

Question 14अपठित गद्यांश (Unseen prose passage comprehension)

गद्यांश में 'अनेक' और 'एक' शब्दों के प्रयोग से किस प्रकार का विरोध स्पष्ट होता है?

  1. कारण का विरोध
  2. स्थान का विरोध
  3. समय का विरोध
  4. संख्या का विरोध Correct answer.

Explanation

'अनेक' बहुत्व और 'एक' एकत्व की संख्या बताते हैं, इसलिए इनका विरोध संख्या से संबंधित है। गद्यांश में यह विरोध किसी तर्क या तुलना को स्पष्ट करने के लिए प्रयुक्त हो सकता है।

Question 15अपठित गद्यांश (Unseen prose passage comprehension)

गद्यांश में लेखक ने किसी निष्कर्ष से पहले तर्क प्रस्तुत किए हैं। इससे गद्यांश की कौन-सी विशेषता प्रकट होती है?

  1. वर्णनात्मकता
  2. विवेचनात्मकता Correct answer.
  3. नाटकीयता
  4. कथात्मकता

Explanation

जब लेखक तर्क देकर निष्कर्ष तक पहुँचता है, तब गद्यांश विवेचनात्मक होता है। इसमें विश्लेषण और प्रमाण के आधार पर विचार प्रस्तुत किए जाते हैं।

Question 16अपठित गद्यांश (Unseen prose passage comprehension)

गद्यांश में कहा गया है-'जो विद्या से वंचित है, वह जीवन के अनेक अवसरों से भी वंचित रहता है।' इस कथन का मुख्य भाव क्या है?

  1. विद्या केवल धन के लिए है
  2. विद्या जीवन में अवसरों के द्वार खोलती है Correct answer.
  3. अवसर केवल भाग्य से मिलते हैं
  4. विद्या से वंचित व्यक्ति सदा दुखी रहता है

Explanation

कथन का केंद्रीय भाव यह है कि विद्या अवसरों तक पहुँचने का साधन है; उसके अभाव में मनुष्य अवसरों से वंचित रह जाता है। यहाँ विद्या और अवसर के बीच प्रत्यक्ष संबंध स्थापित किया गया है।

Question 17अपठित गद्यांश (Unseen prose passage comprehension)

गद्यांश में 'नीर' शब्द का अर्थ स्पष्ट करने के लिए निम्नलिखित में से कौन-सा अर्थ सही है?

  1. जल Correct answer.
  2. अग्नि
  3. वायु
  4. पृथ्वी

Explanation

संस्कृत-निष्ठ हिंदी गद्य में 'नीर' शब्द जल के लिए प्रयुक्त होता है, जैसे 'नीरज' का अर्थ होता है जल में उत्पन्न। इसलिए इसका अर्थ जल है।

Question 18अपठित गद्यांश (Unseen prose passage comprehension)

किसी गद्यांश में लेखक ने एक ही विचार को विभिन्न उदाहरणों द्वारा पुनः स्पष्ट किया है। इससे किस बात की पुष्टि होती है?

  1. उदाहरणों की अनावश्यकता
  2. लेखक की दुविधा
  3. विचार की प्रधानता Correct answer.
  4. विचार की अस्पष्टता

Explanation

जब एक ही विचार अनेक उदाहरणों से समझाया जाता है, तब स्पष्ट होता है कि वह विचार गद्यांश का केंद्र है। उदाहरण उस प्रधान विचार को पुष्ट करने का साधन बनते हैं।

Question 19अपठित गद्यांश (Unseen prose passage comprehension)

गद्यांश में कोई वाक्य यदि 'यद्यपि... तथापि...' रूप में है, तो उसका भाव क्या होगा?

  1. दूसरा कथन पहले का उदाहरण है
  2. पहला कथन स्वीकार करते हुए भी दूसरा विरोधी तथ्य प्रस्तुत होता है Correct answer.
  3. पहला कथन दूसरे का कारण है
  4. दोनों कथन समान अर्थ के हैं

Explanation

'यद्यपि... तथापि...' युग्म में पहला कथन स्वीकार किया जाता है और दूसरे में उसके विपरीत या उससे भिन्न बात कही जाती है। यह व्याकरणिक संरचना विरोध के बावजूद दोनों पक्षों को प्रस्तुत करती है।

Question 20अपठित गद्यांश (Unseen prose passage comprehension)

गद्यांश के भाव को समझने में 'किंतु' और 'अपि तु' के प्रयोग से क्या अंतर पड़ता है?

  1. दोनों कारण व्यक्त करते हैं
  2. दोनों पूर्ण विरोध व्यक्त करते हैं
  3. दोनों समय व्यक्त करते हैं
  4. 'किंतु' विरोध और 'अपि तु' विशेष रूप से सुधार या परिष्कार व्यक्त करता है Correct answer.

Explanation

'किंतु' सामान्य विरोध दर्शाता है, जबकि 'अपि तु' प्रायः पूर्व कथन को संशोधित या परिष्कृत करते हुए अधिक सटीक विकल्प प्रस्तुत करता है। गद्यांश में इनका चयन लेखक के तर्क के सूक्ष्म भेद को उजागर करता है।

Question 21गद्य साहित्य (Prescribed prose texts)

उपनिषद्‌प्रसंगेषु 'सत्यमेव जयते' इति वाक्यं कस्मिन् गद्यपाठे प्रमुखतया उद्धृतम्?

  1. रामचरितमानसे
  2. शङ्कराचार्यस्य जीवनचरिते
  3. मुण्डकोपनिषदि Correct answer.
  4. भगवद्गीतायाम्

Explanation

'सत्यमेव जयते' इति मन्त्रः मुण्डकोपनिषदः तृतीयमुण्डकस्य प्रथमखण्डे विद्यते। एषः मन्त्रः सत्यस्य श्रेष्ठत्वं प्रतिपादयति, अतः उपनिषद्‌प्रसंगेषु प्रमुखतया उद्ध्रियते। अन्ये ग्रन्थाः स्वतन्त्राः सन्ति, तेषु अयं मन्त्रः न मूलतः प्राप्यते।

Question 22गद्य साहित्य (Prescribed prose texts)

गद्यसाहित्ये 'आख्यायिका' इति विधायाः मुख्यं लक्षणं किम्?

  1. केवलं पद्यमयी कथा यत्र छन्दोबद्धाः श्लोकाः प्रधानम्
  2. गद्येन रचिता कथा यत्र काल्पनिकः वृत्तान्तः विस्तरेण वर्ण्यते Correct answer.
  3. केवलं नाटकीयः संवादः यत्र पात्राणि मञ्चे अभिनयन्ति
  4. मन्त्राणां सङ्ग्रहः यज्ञविधानार्थं प्रयुज्यते

Explanation

आख्यायिका गद्यात्मिका कथा भवति, यस्यां काल्पनिकः वा अर्धकाल्पनिकः वृत्तान्तः विस्तरेण गद्येन वर्ण्यते। अस्याः प्रधानलक्षणं गद्यरचना तथा कथाविस्तारः, न तु छन्दोबद्धता। अतः विकल्पद्वितीयः एव समीचीनः।

Question 23गद्य साहित्य (Prescribed prose texts)

'पञ्चतन्त्र'स्य गद्यकथासु मुख्यः प्रयोजनः कः उच्यते?

  1. नीतिबोधनं व्यावहारिकज्ञानेन सह Correct answer.
  2. राज्ञां वंशावलीकथनम्
  3. वेदमन्त्राणां व्याख्यानम्
  4. काव्यालङ्काराणां लक्षणकथनम्

Explanation

पञ्चतन्त्रं नीतिशास्त्रस्य कथारूपं ग्रन्थः, यत्र पशुपक्षिणां कथाभिः व्यावहारिकं नीतिज्ञानं बोध्यते। तस्य मुख्यं प्रयोजनं राजनीतिज्ञानं लोकव्यवहारज्ञानं च सुलभतया शिक्षयितुम्। अतः नीतिबोधनं व्यावहारिकज्ञानेन सह अस्य प्रयोजनम्।

Question 24गद्य साहित्य (Prescribed prose texts)

संस्कृतगद्ये 'निबन्ध' इति विधायाः प्रमुखं वैशिष्ट्यं किम्?

  1. नाट्याङ्कानां विभाजनम्
  2. विषयस्य तर्कपूर्वकं सुसंगतं विवेचनम् Correct answer.
  3. छन्दोबद्धानां श्लोकानां सङ्ग्रहः
  4. कथापात्राणां संवादबाहुल्यम्

Explanation

निबन्धः गद्यविधिः यत्र कश्चित् विषयः तर्केण सुसंगतेन क्रमेण विवेच्यते। अस्य लक्षणं विचारप्रधानता, न तु कथाप्रधानता वा छन्दोबद्धता। अतः विषयस्य तर्कपूर्वकं विवेचनम् अस्य वैशिष्ट्यम्।

Question 25गद्य साहित्य (Prescribed prose texts)

'कादम्बरी' इति गद्यकाव्यस्य रचयिता कः?

  1. बाणभट्टः Correct answer.
  2. दण्डी
  3. भवभूतिः
  4. सुबन्धुः

Explanation

कादम्बरी बाणभट्टेन रचिता प्रसिद्धा गद्यकाव्यरूपा आख्यायिका। तस्यैव अपरः ग्रन्थः हर्षचरितम् इति गद्यकाव्यम्। अतः रचयिता बाणभट्टः एव।

Question 26गद्य साहित्य (Prescribed prose texts)

गद्यपाठेषु 'व्याख्यानम्' इति शब्दस्य सन्दर्भे किं कार्यं प्रायः क्रियते?

  1. पदार्थस्य सप्रमाणं विस्तृतं विवरणम् Correct answer.
  2. पद्यस्य छन्दोनिर्णयः
  3. केवलं मूलपाठस्य कण्ठस्थीकरणम्
  4. पाठस्य केवलं श्रवणम्

Explanation

व्याख्यानं नाम पाठस्य पदानां तात्पर्यस्य च सप्रमाणं विस्तृतं विवरणम्। तत् केवलं कण्ठस्थीकरणं न, अपितु अर्थप्रकाशनं भवति। अतः विकल्पद्वितीयः समुचितः।

Question 27गद्य साहित्य (Prescribed prose texts)

'सुभाषित' इति पदस्य गद्यसन्दर्भे समीचीनः अर्थः कः?

  1. सुभाषितं नाम केवलं पद्यम्
  2. सुभाषितं नाम दुर्भाषणम्
  3. सुभाषितं नाम युद्धवर्णनम्
  4. सुभाषितं नाम सुन्दरं हितकारि च वचनम् Correct answer.

Explanation

सुभाषितं नाम सुभाषितं सुन्दरं हितोपदेशकरं च वचनम्। गद्यग्रन्थेषु अपि सुभाषितानि उद्धृत्य नीतिः बोध्यते। अतः सुन्दरं हितकारि च वचनम् इति अर्थः समीचीनः।

Question 28गद्य साहित्य (Prescribed prose texts)

गद्यपाठे 'प्रस्तावना' इति भागः किं सूचयति?

  1. ग्रन्थस्य विषयस्य परिचयं प्रारम्भे Correct answer.
  2. केवलं लेखकस्य जन्मतिथिम्
  3. पात्राणां मृत्युवर्णनम्
  4. ग्रन्थस्य अन्तिमं निष्कर्षम्

Explanation

प्रस्तावना ग्रन्थस्य आरम्भे दीयते, यत्र विषयः प्रयोजनं च संक्षेपेण परिचाय्यते। सा पाठकं ग्रन्थविषये पूर्वज्ञानं दातुं लिख्यते। अतः ग्रन्थविषयस्य प्रारम्भिकः परिचयः एव तात्पर्यम्।

Question 29गद्य साहित्य (Prescribed prose texts)

'हर्षचरित' इति गद्यकाव्ये मुख्यतया कस्य राज्ञः चरितं वर्ण्यते?

  1. हर्षवर्धनस्य Correct answer.
  2. अशोकस्य
  3. चन्द्रगुप्तमौर्यस्य
  4. समुद्रगुप्तस्य

Explanation

हर्षचरितं बाणभट्टेन रचितं गद्यकाव्यं, यत्र राज्ञः हर्षवर्धनस्य चरित्रं वर्ण्यते। बाणः हर्षस्य सभापण्डितः आसीत् इति परम्परा। अतः मुख्यतया हर्षवर्धनस्य चरितं तत्र वर्ण्यते।

Question 30गद्य साहित्य (Prescribed prose texts)

गद्यकथायां 'पात्रं' इति पदेन किं बोध्यते?

  1. केवलं लेखकः स्वयम्
  2. कथायां कार्यं निर्वहत् व्यक्तिः Correct answer.
  3. कथायाः स्थानविशेषः
  4. ग्रन्थस्य मुद्रणस्थानम्

Explanation

पात्रं नाम कथायां कार्यं निर्वहन् व्यक्तिः वा अन्यः अभिनयी। पात्राणि एव कथायाः घटनाः चालयन्ति। अतः विकल्पद्वितीयः समीचीनः, न स्थानं न लेखकः।

Question 31गद्य साहित्य (Prescribed prose texts)

'दशकुमारचरित' इति गद्यकाव्ये किं वर्ण्यते?

  1. दशानां राज्ञां वंशावली
  2. दशानां मन्त्राणां सङ्ग्रहः
  3. दशानां नाटकानां सूची
  4. दशानां कुमाराणां साहसिकाः कथाः Correct answer.

Explanation

दशकुमारचरितं दण्डिना रचितं गद्यकाव्यं, यत्र दशानां कुमाराणां साहसिकाः कथाः परस्परं संयोज्य वर्ण्यन्ते। अस्य रचना गद्यकथायाः विशिष्टः निदर्शनः। अतः दशकुमाराणां साहसिक्यः कथाः एव विषयः।

Question 32गद्य साहित्य (Prescribed prose texts)

गद्ये 'अनुवाद' इति प्रक्रियायाः मुख्यं लक्ष्यं किम्?

  1. केवलं पदानां गणना
  2. मूलग्रन्थस्य नाशः
  3. मूलपाठस्य छन्दोनिर्णयः
  4. मूलार्थस्य सङ्गत्या अन्यभाषायां प्रकटीकरणम् Correct answer.

Explanation

अनुवादः मूलपाठस्य अर्थं सङ्गत्या अन्यभाषायां प्रकटयति, यत्र भावस्य स्पष्टता प्रधाना। केवलं शब्दानां प्रतिस्थापनं न, अपितु अर्थस्य सम्यक् प्रकाशनं लक्ष्यम्। अतः विकल्पप्रथमः समीचीनः।

Question 33गद्य साहित्य (Prescribed prose texts)

गद्यपाठे कथायाः 'कथाबीज' इति किम् उच्यते?

  1. केवलं पात्राणां नामसूची
  2. ग्रन्थस्य मूल्यसूची
  3. कथायाः प्रारम्भिकः मूलवृत्तान्तः यः सर्वां कथां जनयति Correct answer.
  4. कथायाः अन्तिमं फलम्

Explanation

कथाबीजं कथायाः आदौ स्थितः मूलवृत्तान्तः भवति, यतः सर्वा कथा विकसति। तत् बीजमिव कथायाः उत्पत्तिस्थानम्। अतः प्रारम्भिकः मूलवृत्तान्तः इति समीचीनः अर्थः।

Question 34गद्य साहित्य (Prescribed prose texts)

'वेतालपञ्चविंशतिका' इति गद्यकथासङ्ग्रहे मुख्यः कथाविधिः कः?

  1. राज्ञः विक्रमादित्यस्य वेतालेन सह प्रश्नोत्तररूपा कथाः Correct answer.
  2. केवलं ज्योतिषगणना
  3. केवलं व्याकरणनियमाः
  4. केवलं मन्त्रसिद्धिवर्णनम्

Explanation

वेतालपञ्चविंशतिकायां राज्ञः विक्रमादित्यस्य वेतालेन सह प्रश्नोत्तररूपाः पञ्चविंशतिः कथाः सन्ति। प्रत्येकस्यां कथायां नीतिप्रश्नः पृष्ट्वा उत्तरं दीयते। अतः प्रश्नोत्तररूपा कथाः एव अस्याः विधिः।

Question 35गद्य साहित्य (Prescribed prose texts)

गद्यसाहित्ये 'वर्णन' इति शैल्याः प्रमुखं साधनं किम्?

  1. विषयस्य विस्तरेण रूपगुणादिवर्णनम् Correct answer.
  2. केवलं श्लोकानां पाठः
  3. केवलं पात्राणां मौनम्
  4. केवलं संवादानां योजना

Explanation

वर्णनशैल्यां विषयः स्थलं वा व्यक्तिः वा विस्तरेण रूपगुणादिभिः सह चित्र्यते। अस्याः साधनं विस्तृतं विशेषणात्मकं वर्णनम्, न केवलं संवादः। अतः विकल्पद्वितीयः समुचितः।

Question 36गद्य साहित्य (Prescribed prose texts)

'भोजप्रबन्ध' इति गद्यग्रन्थे मुख्यतया कस्य राज्ञः कथाः सन्ति?

  1. अशोकस्य
  2. भोजराजस्य Correct answer.
  3. समुद्रगुप्तस्य
  4. हर्षवर्धनस्य

Explanation

भोजप्रबन्धः राज्ञः भोजस्य विषये कथासङ्ग्रहः, यत्र तस्य विद्वत्ता औदार्यं च वर्ण्यते। अयं गद्यप्रबन्धः राज्ञः भोजस्य परिवृत्तौ केन्द्रितः। अतः भोजराजस्य कथाः एव अत्र मुख्या।

Question 37गद्य साहित्य (Prescribed prose texts)

गद्यखण्डे 'तत्परः' इति पदस्य सन्धिविच्छेदः कः?

  1. तथा + परः
  2. तत् + परः Correct answer.
  3. तत् + अपरः
  4. तत् + पुरः

Explanation

'तत्परः' इति पदं 'तत्' तथा 'परः' इत्यनयोः सन्धिना सिद्ध्यति; व्यञ्जनसन्धौ त् + परः इति यथावत् तिष्ठति। अतः सन्धिविच्छेदः तत् + परः एव। अन्ये विच्छेदाः पदस्य अर्थं वा रूपं न साधयन्ति।

Question 38गद्य साहित्य (Prescribed prose texts)

गद्यपाठेषु 'प्रसङ्ग' इति पदस्य समीचीनः अर्थः कः?

  1. कथायाः सन्दर्भः वा घटनाप्रकरणम् Correct answer.
  2. केवलं ग्रन्थस्य पृष्ठसङ्ख्या
  3. केवलं लेखकस्य नाम
  4. केवलं मुद्रणवर्षम्

Explanation

प्रसङ्गः नाम कथायाः सन्दर्भः वा घटनाप्रकरणं यत्र कश्चित् विषयः उपस्थाप्यते। गद्यविश्लेषणे 'अस्मिन् प्रसङ्गे' इति वदन्तः सन्दर्भं निर्दिशन्ति। अतः सन्दर्भः वा घटनाप्रकरणम् इति अर्थः समीचीनः।

Question 39गद्य साहित्य (Prescribed prose texts)

गद्यकथायां 'चरित्रचित्रण' इति कस्य माध्यमेन प्रायः क्रियते?

  1. पात्रस्य कार्यैः वचनैः स्वभावैः च Correct answer.
  2. केवलं पद्योद्धारेण
  3. केवलं लेखकीयटिप्पण्या
  4. केवलं स्थानवर्णनेन

Explanation

चरित्रचित्रणं पात्रस्य कार्यैः वचनैः स्वभावैः च सिद्ध्यति, यैः तस्य व्यक्तित्वं प्रकाश्यते। केवलं स्थानवर्णनं वा लेखकीयटिप्पणी न पर्याप्ता। अतः विकल्पप्रथमः समीचीनः।

Question 40गद्य साहित्य (Prescribed prose texts)

'मुद्राराक्षस' इति नाटके गद्यात्मकैः अंशैः सह यः राजनीतिकः विषयः प्रधानः, सः कः?

  1. हर्षस्य दक्षिणापथयात्रा
  2. रामस्य वनवासगमनम्
  3. शकुन्तलायाः विवाहः
  4. चन्द्रगुप्तमौर्यस्य सिंहासनारोहणं चाणक्यस्य नीत्या Correct answer.

Explanation

मुद्राराक्षसे चाणक्यस्य राजनीतिकनीत्या चन्द्रगुप्तमौर्यस्य सिंहासनारोहणं मुख्यः विषयः। अत्र मन्त्रणा कूटनीतिः च गद्यसंवादैः अपि प्रकट्येते। अतः राजनीतिकः विषयः चन्द्रगुप्तस्य राज्यारोहणम् एव।

Question 41गद्य साहित्य (Prescribed prose texts)

गद्यपाठे 'व्यङ्ग्यार्थ' इति कथं बोध्यते?

  1. केवलं शब्दकोशार्थः
  2. शब्दार्थात् परः सूचितः गूढः अर्थः Correct answer.
  3. केवलं व्याकरणिकः अर्थः
  4. शब्दैः साक्षात् उक्तः अर्थः

Explanation

व्यङ्ग्यार्थः शब्दानां साक्षादर्थात् परः सूचनया प्रतीयमानः गूढः अर्थः। सः वक्रोक्त्या सन्दर्भेण च प्रकट्यते, न प्रत्यक्षशब्देन। अतः शब्दार्थात् परः सूचितः अर्थः इति समीचीनः।

Question 42गद्य साहित्य (Prescribed prose texts)

गद्यकाव्ये 'अलङ्कार' इति प्रयोगः कथं भवति?

  1. केवलं नाटके एव
  2. केवलं पद्ये एव, गद्ये नैव
  3. केवलं मन्त्रेषु एव
  4. गद्ये अपि अर्थालङ्काराः शब्दालङ्काराः च दृश्यन्ते Correct answer.

Explanation

अलङ्काराः गद्ये अपि प्रयुज्यन्ते; उपमा रूपकादयः अर्थालङ्काराः अनुप्रासादयः शब्दालङ्काराः गद्यकाव्ये दृश्यन्ते। अतः अलङ्काराः केवलं पद्यस्य एव न, गद्यस्य अपि भूषणम्। एतत् गद्यशैल्याः सौन्दर्यं वर्धयति।

Question 43गद्य साहित्य (Prescribed prose texts)

गद्यखण्डे 'इति' इति पदस्य प्रयोगः कथं भवति?

  1. केवलं सङ्ख्यावाचकः
  2. उद्धरणसमाप्तौ वा हेत्वर्थे प्रयुज्यते Correct answer.
  3. केवलं कालवाचकः
  4. केवलं स्थानवाचकः

Explanation

'इति' इति पदम् उद्धरणस्य समाप्तौ 'एवम्' इति अर्थे प्रयुज्यते, हेत्वर्थे अपि दृश्यते। गद्ये उद्धृतवाक्यस्य अन्ते 'इति' नियमेन योज्यते। अतः उद्धरणसमाप्तौ वा हेत्वर्थे इति समीचीनः।

Question 44गद्य साहित्य (Prescribed prose texts)

गद्यकथायां 'सन्दर्भनिर्णय' इति कौशलं किम् आधारीकृत्य प्रवर्तते?

  1. केवलं लेखकस्य जन्मस्थानज्ञानम्
  2. पूर्वापरवाक्यानां सङ्गत्या अर्थनिर्धारणम् Correct answer.
  3. केवलं पुस्तकस्य आकारज्ञानम्
  4. केवलं पदानां कण्ठस्थस्मरणम्

Explanation

सन्दर्भनिर्णयः पूर्वापरवाक्यानां सङ्गतिं विचार्य अर्थं निर्धारयति, यतः एकस्य पदस्य अर्थः सन्दर्भेण परिवर्तते। अतः केवलं स्मरणं न, अपितु सङ्गत्यात्मकं विवेचनम् आवश्यकम्। एतत् गद्यपाठस्य सम्यग् बोधाय आवश्यकं कौशलम्।

Question 45गद्य साहित्य (Prescribed prose texts)

'पञ्चतन्त्र'स्य कथासु 'मित्रभेद' इति तन्त्रे मुख्यः विषयः कः?

  1. मित्राणां भेदं जनयित्वा लाभः इति नीतिः Correct answer.
  2. केवलं धार्मिकविधिवर्णनम्
  3. केवलं ज्योतिषगणना
  4. केवलं युद्धास्त्रवर्णनम्

Explanation

मित्रभेदे मित्राणां मध्ये भेदं जनयित्वा स्वलाभं साधयितुं शक्यत इति नीतिः कथाभिः बोध्यते। सिंहवृषभकथादिभिः सन्देहः भेदश्च दर्श्यते। अतः मित्रभेदजनितलाभः एव अस्य तन्त्रस्य मुख्यः विषयः।

Question 46गद्य साहित्य (Prescribed prose texts)

'पञ्चतन्त्रे' कथानां प्रवर्तकः केन कारणेन कथाः कथयति?

  1. नीतिं विना राज्यं नश्यतीति बोधयितुं Correct answer.
  2. धनलाभाय
  3. शास्त्रार्थस्य प्रदर्शनाय
  4. राज्ञः आदेशेन

Explanation

पञ्चतन्त्रे विष्णुशर्मा राजपुत्रान् नीतिशून्यान् दृष्ट्वा नीतिबोधनाय कथाः कथयति; कथाभिः अवान्तरकथाभिः च नीतिः सुबोधा भवति। अतः प्रयोजनं नीतिबोधनम् एव, न शास्त्रप्रदर्शनं वा धनलाभः।

Question 47गद्य साहित्य (Prescribed prose texts)

गद्यखण्डे 'राजा तं मन्त्रिणं व्याचष्ट' इति वाक्ये 'व्याचष्ट' इति क्रियापदस्य समीचीनः अर्थः कः?

  1. अपृच्छत्
  2. आदिशत्
  3. अकथयत् Correct answer.
  4. अत्यजत्

Explanation

'व्याचष्ट' इति पदं 'व्य-आचष्ट' इति, 'आख्याति' धातोः लिटि प्रथमपुरुषैकवचनम्, अर्थः 'कथितवान्' इति। अतः राज्ञा मन्त्रिणं प्रति कथनम् एव अत्र बोध्यते, न आदेशः वा प्रश्नः।

Question 48गद्य साहित्य (Prescribed prose texts)

'हर्षचरिते' बाणभट्टः स्वस्य वंशस्य वर्णनं कुत्र कृतवान्?

  1. प्रथमोच्छ्वासे Correct answer.
  2. तृतीयोच्छ्वासे
  3. पञ्चमोच्छ्वासे
  4. द्वितीयोच्छ्वासे

Explanation

'हर्षचरितस्य' प्रथमोच्छ्वासे बाणभट्टः स्वकुलस्य वंशावलीं स्वजीवनवृत्तं च वर्णयति, यत् आत्मचरितात्मकं गद्यं मन्यते। ततः परम् उच्छ्वासेषु हर्षस्य चरितं प्रवर्तते।

Question 49गद्य साहित्य (Prescribed prose texts)

'दशकुमारचरिते' दण्डी कथानां संरचनायां कं विशिष्टं शिल्पम् अवलम्बते?

  1. कथां मध्ये एव स्थगय्य पुनः न आरभते
  2. केवलं राज्ञः दरबारस्य वर्णनं करोति
  3. अनेकानां कुमाराणां स्वतन्त्राः कथाः संयोज्य चक्रवत् परिभ्रमति Correct answer.
  4. एकनायकं रेखाचित्रं निरन्तरं योजयति

Explanation

दशकुमारचरिते प्रत्येकं कुमारस्य स्वकीया कथा अस्ति, ताः च परस्परं मिलित्वा कथाचक्रं रचयन्ति; एकः कथावृत्तः अपरस्यां प्रविशति। एतत् 'कथान्तरप्रवेश' इति शिल्पं दण्डिनः विशेषता मन्यते।

Question 50गद्य साहित्य (Prescribed prose texts)

'पञ्चतन्त्रे' प्रथमं तन्त्रं 'मित्रभेदः' इति कथ्यते; तत्र कथायाः आरम्भे मुख्यौ पात्रौ के स्तः, ययोः मैत्रीभङ्गस्य कथा प्रवर्तते?

  1. कपिञ्जलः चित्रग्रीवः च कूर्मः च
  2. काकः कम्बुग्रीवः च मूषकः हिरण्यकः च
  3. सिंहः पिङ्गलकः च शृगालः दमनकः च Correct answer.
  4. वानरः करालः च सिंहः च

Explanation

मित्रभेदतन्त्रे सिंहः पिङ्गलकः राज्ञः स्थाने तिष्ठति, शृगालः दमनकः तस्य सेवकः सन् तयोः मैत्रीं भिनत्ति; अयं मैत्रीभेदस्य मूलं कथाबीजम्। एतयोः पात्रयोः संवादेनैव सम्पूर्णं तन्त्रं संरचितम्।