व्याकरण - संधि, शब्दरूप, धातुरूप, कारक, समास
व्याकरण
Grammar carries a large share of the paper and is mechanically examinable: संधि, शब्दरूप, धातुरूप, कारक and समास. Every question is rule-driven - apply the rule, do not guess by sound.
संधि
- स्वर: अ/आ + इ/ई → ए (आद्गुणः); अ + ए/ओ → ऐ/औ (वृद्धिः); इ/उ before a dissimilar vowel → य्/व् (यण्).
- व्यञ्जन: श्चुत्व (स् → श् before च/छ); ष्टुत्व (स् → ष् before ट-varga).
- विसर्ग: रामः + गच्छति → रामो गच्छति, because a voiced sound follows.
शब्दरूप
Learn all eight cases in three numbers for राम (अकारान्त), लता (आकारान्त), फल (नपुंसक), मुनि (इकारान्त), गो, राजन्, and the pronouns अस्मद् / युष्मद्.
धातुरूप
Drill लट्, लृट्, लङ्, लोट्, विधिलिङ् and लिट् for पठ्, कृ, अस्, भू, गम्, दा; add the आत्मनेपदी roots सेव् and लभ् so the पद is never guessed.
कारक
कर्तरि प्रथमा, कर्मणि द्वितीया, करणे तृतीया, सम्प्रदाने चतुर्थी, अपादाने पञ्चमी, अधिकरणे सप्तमी.
समास - decide by विग्रह
- अव्ययीभाव: प्रतिदिनम्
- तत्पुरुष (षष्ठी): राज्ञः पुत्रः → राजपुत्रः
- कर्मधारय: नीलं कमलम् → नीलकमलम्
- बहुव्रीहि: चक्रं पाणौ यस्य सः → चक्रपाणिः
- द्वन्द्व: रामश्च लक्ष्मणश्च → रामलक्ष्मणौ (द्विवचन)
- द्विगु: त्रयाणां भुवनानां समाहारः → त्रिभुवनम्
Worked example
देव + इन्द्रः = देवेन्द्रः. Here अ + इ are both light vowels, so the आद्गुणः rule yields ए. The answer is not देवइन्द्रः, and not देवैन्द्रः - that would be वृद्धि, which applies to अ + ए/ऐ.
Traps
- अ + उ gives ओ (गुण), never औ.
- Calling चक्रपाणिः a तत्पुरुष; the विग्रह contains यस्य, which signals बहुव्रीहि.
- A द्वन्द्व of two members takes द्विवचन, not एकवचन.
- Ignoring the पद of a धातु and writing a परस्मैपद ending for an आत्मनेपदी root.