અજાણ્યા ગદ્યાંશમાં અનુમાન અને ઉત્તર-ઉદ્ધરણ વચ્ચેનો નિર્ણય
પરીક્ષાના ગદ્યાંશ વિભાગમાં 250 શબ્દોનો અજાણ્યો ગદ્યાંશ આપેલો છે. વિષય છે: એક ગામનું જૂનું પુસ્તકાલય બંધ થયું, પછી ગ્રામજનોએ ચંદો કરીને તેને ફરી ચાલુ કર્યું. કુલ 20 ગુણના પ્રશ્નોમાં પહેલો પ્રશ્ન 5 ગુણનો છે: 'લેખક કેમ કહે છે કે પુસ્તકાલય માત્ર ઈમારત નથી?' બીજો પ્રશ્ન 3 ગુણનો: 'યોગ્ય શીર્ષક આપો.' વિદ્યાર્થી પાસે 18 મિનિટ છે. તેણે પહેલા પ્રશ્નના જવાબમાં ગદ્યાંશની બે આખી લાઈનો ઉતારી લીધી છે, પણ કારણ સમજાવ્યું નથી. શીર્ષક તરીકે તેણે 'ગ્રામ્ય જીવન' પસંદ કર્યું છે કારણ કે એ શબ્દ ગદ્યાંશમાં ત્રણ વાર આવે છે. તેને યાદ છે કે પુસ્તકાલય ખૂલવાના દિવસે 40 લોકો આવ્યા હતા અને 12 બાળકોએ પહેલી વાર પુસ્તક ઘરે લઈ જવાનું શરૂ કર્યું. શિક્ષકે લખ્યું: 'ઉદ્ધરણ છે, વ્યાખ્યા નથી; શીર્ષક વધુ પડતું વ્યાપક છે.' હવે વિદ્યાર્થીએ 12 મિનિટમાં બંને જવાબ સુધારવાના છે અને બાકીના પ્રશ્નો પણ કરવાના છે.
1. પ્રશ્ન 1 માટે 5 ગુણનો જવાબ કેવી રીતે લખશો? ઉદ્ધરણ, અનુમાન અને કારણને ભેગા કરતું 70-90 શબ્દોનું માળખું આપો અને દરેક ભાગ કેમ જરૂરી છે તે સમજાવો.
Read the worked answer
માળખું (લગભગ 80 શબ્દો):
લેખક કહે છે તે મુજબ પુસ્તકાલય માત્ર ઈમારત નથી, કારણ કે તે ગામના લોકોનું સહિયારું સ્થળ બની ગયું છે. પુસ્તકાલય ફરી ખૂલ્યું ત્યારે 40 લોકો એકઠા થયા અને 12 બાળકોએ પહેલી વાર પુસ્તક ઘરે લઈ જવાનું શરૂ કર્યું. આ બે વિગતો દર્શાવે છે કે તેમાં માણસોનો સંબંધ અને જ્ઞાનની ઝંખના જીવંત છે. એટલે એ ઈમારત કરતાં સમાજની પ્રવૃત્તિનું પ્રતીક છે.
કેમ આ ભાગ જરૂરી છે:
- પહેલું વાક્ય લેખકનો દાવો ટાંકે છે, પણ આખો પરિચ્છેદ ઉતારતું નથી.
- '40 લોકો' અને '12 બાળકો' એ ગદ્યાંશની વિગતો છે, જે જવાબને પાઠ સાથે જોડે છે.
- 'સંબંધ' અને 'જ્ઞાનની ઝંખના' એ અનુમાન છે; 'એટલે' શબ્દ સાથે તેને કારણ સાથે જોડ્યું છે.
- પૂરી લાઈન ઉતારવાથી થાય તેવું ઉત્તર નથી; ટૂંકું ઉદ્ધરણ + સ્વતંત્ર વાક્ય = 5 ગુણની રચના.
2. શીર્ષક પસંદ કરવા માટે તમે કઈ બે કસોટી વાપરશો? 'ગ્રામ્ય જીવન' કેમ નબળું છે અને 3 ગુણ માટે સારું શીર્ષક કેવી રીતે બનાવશો?
Read the worked answer
બે કસોટી: (1) કેન્દ્રીયતા - શીર્ષક ગદ્યાંશના મુખ્ય વિચારને પકડે, ફક્ત વારંવાર આવતો શબ્દ નહીં. (2) વિશિષ્ટતા - શીર્ષક એટલું સાંકડું હોય કે બીજા ગમે તે ગદ્યાંશ પર લગાવી શકાય નહીં.
'ગ્રામ્ય જીવન' નબળું છે કારણ કે તે ગામડાના કોઈ પણ પ્રસંગને લાગુ પડે; પુસ્તકાલય બંધ થવું અને લોકોના ચંદાથી ફરી ખૂલવું એ વિશેષ ઘટના છે, જે શીર્ષકમાં દેખાવી જોઈએ.
સુચન: 'ચંદાથી ફરી ઊઘડેલું પુસ્તકાલય' અથવા 'પુસ્તકાલય: ઈમારત નહીં, સમાજ'. પહેલું શીર્ષક ઘટના પકડે છે; બીજું લેખકના મુખ્ય વિચારને પકડે છે. 3 ગુણમાં શીર્ષક + એક વાક્યમાં કારણ લખવું: 'કારણ કે ગદ્યાંશનો કેન્દ્ર ગ્રામજનોના સહકારથી પુસ્તકાલયનું પુનર્જીવન છે.'
3. બાકીની 12 મિનિટમાં પ્રશ્નોનો ક્રમ કેવો રાખશો? એક વિકલ્પ સૂચવો અને કારણ આપો.
Read the worked answer
ક્રમ: 1) પ્રશ્ન 1 ને 5 મિનિટમાં ફરી લખો (ઉદ્ધરણ ટૂંકાવો, અનુમાન ઉમેરો). 2) પ્રશ્ન 2 2 મિનિટમાં. 3) પછી બાકીના ટૂંકા પ્રશ્નો 4 મિનિટમાં. 4) અંતે 1 મિનિટ તપાસ.
કારણ: પ્રશ્ન 1 5 ગુણનો છે, એટલે તેમાં સુધારો સૌથી વધુ ગુણ આપશે; પણ તેમાં 10 મિનિટ ખર્ચવાથી નાના પ્રશ્નો છૂટી જશે. શીર્ષક 3 ગુણનો છે અને ઝડપી છે, એટલે બીજા ક્રમે. બાકીના પ્રશ્નો ટૂંકા છે; તેમને છેલ્લે રાખવાથી ગુમાવવાનું જોખમ ઓછું થાય. જો 5 મિનિટમાં પ્રશ્ન 1 પૂરો ન થાય, તો પણ આખો જવાબ ફરી ન લખો; ખૂટતું કારણ એક વાક્યમાં ઉમેરો.