WBBSE Madhyamik Gujarati (First Language) key terms

અભ્યાસક્રમની બહારના ગદ્ય લખાણનો ટુકડો, જે વાંચીને અર્થ, ભાવ અને લેખકના આશયને સમજવાનું પૂછાય છે. પરીક્ષામાં આ પેસેજ પર આધારિત સમજ, શબ્દાર્થ અને ટૂંકા ઉત્તરના પ્રશ્નો પૂછાય છે.

લખાણનો કે કાવ્યનો કેન્દ્રીય અર્થ, જે લેખક કે કવિ વ્યક્ત કરવા માગે છે. આ ભાવ શોધવા માટે આખું લખાણ વાંચીને તેનો સાર એક વાક્યમાં કહેવો પડે છે.

લખાણ કે કાવ્યનું નામ, જે તેની વિષયવસ્તુનો સંકેત આપે છે. યોગ્ય શીર્ષક પસંદ કરતી વખતે લખાણના કેન્દ્રીય ભાવને ધ્યાનમાં રાખવો જોઈએ, ફક્ત પ્રથમ લીટી નહીં.

અભ્યાસક્રમની બહારની કવિતાનો ટુકડો, જેની છંદ, યતિ, પ્રાસ અને ભાવનું વિશ્લેષણ કરવાનું પૂછાય છે. તેમાં કવિની ભાષા, અલંકાર અને સંદેશ પર ધ્યાન આપવું પડે છે.

કાવ્યની લયબદ્ધ રચના, જેમાં અક્ષરોની ગણના, યતિ અને લઘુ-ગુરુ માત્રાઓનું નિશ્ચિત નિયમન હોય છે. ગુજરાતી કવિતામાં માત્રાછંદ અને અક્ષરછંદ બંને પ્રચલિત છે.

છંદમાં લય જાળવવા માટે શબ્દો વચ્ચે થોડો વિરામ લેવાય તે સ્થાન. યતિ ખોટી જગ્યાએ પડે તો કવિતાનો લય તૂટે છે અને અર્થ પણ બદલાઈ જાય છે.

કાવ્યની પંક્તિઓના અંતે સમાન કે મળતા ધ્વનિવાળા અક્ષરોનું પુનરાવર્તન, જે કવિતાને સાંભળવામાં મધુર અને યાદ રાખવામાં સહેલી બનાવે છે.

કાવ્યને સુંદર અને અસરકારક બનાવવા ભાષામાં કરાયેલી શબ્દશોભા, જેમ કે ઉપમા, રૂપક, અનુપ્રાસ. અલંકાર ઓળખતી વખતે તેનું નામ અને કારણ બંને જણાવવાં જોઈએ.

એક વસ્તુની સરખામણી બીજી વસ્તુ સાથે 'જેવું', 'સમું' કે 'જેમ' જેવા શબ્દોથી સ્પષ્ટ રીતે કરવામાં આવે તે અલંકાર. જેમ કે 'મુખ ચંદ્ર જેવું છે'.

ઉપમેય અને ઉપમાનને એક જ ગણીને કરાયેલી સરખામણી, જેમાં 'જેવું' જેવો શબ્દ વપરાતો નથી. જેમ કે 'મુખનો ચંદ્ર' કહેવામાં બંનેને એક કરી દેવાય છે.

એવી લેખનશૈલી જેમાં પંક્તિઓની લયબદ્ધ ગોઠવણ હોતી નથી, પરંતુ વાક્યોમાં વિચારો ક્રમશઃ રજૂ થાય છે. વાર્તા, નિબંધ, પત્ર અને પ્રવાસવર્ણન ગદ્યના જ પ્રકારો છે.

એક નિશ્ચિત વિષય પર વિચારોને ભાગોમાં ગોઠવીને લખાયેલી ગદ્યરચના, જેમાં પ્રસ્તાવના, વિસ્તાર અને ઉપસંહાર હોય છે. પરીક્ષામાં તેની ભાષા અને રચના પર ગુણ મળે છે.

નિબંધ કે લેખના અંતે આવતો ભાગ, જેમાં આખા લખાણના મુખ્ય મુદ્દા સંક્ષેપમાં સમેટાય છે અને અંતિમ વિચાર રજૂ થાય છે.

નિબંધ કે લેખની શરૂઆતનો ભાગ, જેમાં વિષયનો પરિચય આપીને વાચકને આગળના વિચારો માટે તૈયાર કરાય છે. તે ટૂંકી અને વિષયને સીધી રીતે સ્પર્શતી હોવી જોઈએ.

સરકારી કચેરી, શાળા કે સંસ્થાને લખાતો ઔપચારિક પત્ર, જેમાં પ્રેષકનું સરનામું, તારીખ, વિષય અને સંબોધન નિશ્ચિત ક્રમમાં આવે છે. ભાષા શિષ્ટ અને સંક્ષિપ્ત રહે છે.

મિત્ર, સંબંધી કે પરિવારના સભ્યને લખાતો અંગત પત્ર, જેમાં ભાવનાત્મક અને સહજ ભાષા વપરાય છે. તેમાં સંબોધન અને પ્રેષકનું સરનામું અધિકૃત પત્ર કરતાં સરળ હોય છે.

શાળા કે સંસ્થા તરફથી ટૂંકી, સ્પષ્ટ અને ઔપચારિક જાહેરાત, જેમાં તારીખ, સમય, સ્થળ અને હેતુ જણાવાય છે. તે શીર્ષક, મુખ્ય મુદ્દા અને સહી સાથે લખાય છે.

કોઈ ઘટના, કાર્યક્રમ કે ઘટનાનું તથ્યો સાથે કરાયેલું વર્ણન, જે વાંચનારને શું બન્યું તેની સ્પષ્ટ જાણ આપે છે. તેમાં કોણ, ક્યારે, ક્યાં અને કેમ જેવા પ્રશ્નોના જવાબ હોય છે.

લખાણના મુખ્ય મુદ્દા પોતાના શબ્દોમાં ટૂંકમાં રજૂ કરવાની ક્રિયા, જેમાં નાની વિગતો છોડી દેવાય છે પરંતુ કેન્દ્રીય ભાવ જળવાય રહે છે.

ઝડપથી વાંચીને લખાણનો અર્થ ઝડપથી ગ્રહણ કરવાની ક્ષમતા, જે પૂરક વાંચનના પાઠો પર પૂછાતા પ્રશ્નોના ઝડપી ઉત્તર માટે જરૂરી છે. તેમાં આંખની હિલચાલ અને ધ્યાન એકસાથે કામ કરે છે.

મુખ્ય પાઠ્યપુસ્તક ઉપરાંત નિયત કરાયેલું વાંચન, જેમાંથી પરીક્ષામાં ટૂંકા પ્રશ્નો પૂછાય છે. વાર્તાના પાત્રો, ઘટનાઓ અને સંદેશને યાદ રાખવો જરૂરી છે.

પાત્રો, ઘટનાઓ અને પરિણામ સાથેની કથા, જેમાં કોઈ સમસ્યા ઊભી થાય અને તેનો ઉકેલ આવે છે. વાર્તાનું પાત્ર, સ્થળ અને બોધ પરીક્ષામાં પૂછાય છે.

વાર્તા કે નાટકમાં ભાગ લેનાર વ્યક્તિ, જેની વાણી, વર્તન અને સ્વભાવ દ્વારા કથા આગળ વધે છે. પાત્રની ઓળખ અને લક્ષણો ટૂંકમાં લખવાં પડે છે.

ભાષાના નિયમોનું શાસ્ત્ર, જેમાં શબ્દોના પ્રકાર, રચના અને વાક્યમાં તેમના યોગ્ય પ્રયોગની ચર્ચા થાય છે. ગુજરાતી વ્યાકરણમાં સંધિ, સમાસ અને અલંકાર મુખ્ય વિભાગો છે.

બે શબ્દો કે બે અક્ષરો જોડાતાં તેમની વચ્ચે થતો ધ્વનિ-પરિવર્તન, જેને લીધે નવો સંયુક્ત શબ્દ બને છે. જેમ કે 'હિમ' અને 'આલય' જોડાઈને 'હિમાલય' થાય.

બે કે વધુ શબ્દો વચ્ચેની વિભક્તિ દૂર કરીને એક જ શબ્દ બનાવવાની પ્રક્રિયા, જેમાં સંધિની જરૂર પડે કે ન પણ પડે. જેમ કે 'રાજાનો પુત્ર' નો 'રાજપુત્ર' થાય.

નામ કે સર્વનામ સાથે જોડાતો પ્રત્યય, જે વાક્યમાં તેનો સંબંધ ક્રિયા સાથે દર્શાવે છે. ગુજરાતીમાં પ્રથમાથી સપ્તમી સુધીની વિભક્તિઓ અને સંબોધન પ્રચલિત છે.

વાક્યમાં કાર્ય કે ઘટના દર્શાવતો શબ્દ, જે કર્તા, કર્મ અને કાળ પ્રમાણે બદલાય છે. જેમ કે 'લખવું', 'જવું' અને 'આવવું' ક્રિયાપદો છે.

ક્રિયા ક્યારે બની તે દર્શાવતો વ્યાકરણનો ભેદ, જેમાં ભૂતકાળ, વર્તમાનકાળ અને ભવિષ્યકાળ મુખ્ય છે. કાળ ખોટો વપરાય તો વાક્યનો અર્થ બદલાઈ જાય છે.

એક પૂર્ણ વિચાર વ્યક્ત કરતો શબ્દસમૂહ, જેમાં સામાન્ય રીતે કર્તા અને ક્રિયાપદ હોય છે અને અંતે પૂર્ણવિરામ આવે છે. વાક્યના પ્રકારો અને ખંડો પરીક્ષામાં પૂછાય છે.

એવો શબ્દસમૂહ જેનો અર્થ શબ્દોના સીધા અર્થથી નીકળતો નથી, પરંતુ લાંબા વપરાશથી નિશ્ચિત બન્યો છે. જેમ કે 'આંખ ઠારવી' નો અર્થ સંતોષ થવો છે.

લોકજીભે ચડેલું ટૂંકું વાક્ય, જે જીવનનો અનુભવ કે બોધ સંક્ષેપમાં વ્યક્ત કરે છે. જેમ કે 'દીવા નીચે અંધારું' જેવી કહેવત સ્થિતિની વિસંગતિ દર્શાવે છે.

કોઈ શબ્દનો સીધો અને સ્પષ્ટ અર્થ, જે શબ્દકોશમાં મળે છે. લખાણમાં શબ્દનો લાક્ષણિક કે રૂઢ અર્થ પણ હોઈ શકે, તેથી સંદર્ભ જોવો જરૂરી છે.

એવા બે કે વધુ શબ્દો જેનો અર્થ લગભગ સરખો હોય, પરંતુ પ્રયોગમાં થોડો ભેદ હોઈ શકે. જેમ કે 'ઘર' અને 'નિવાસ' સમાનાર્થી છે, છતાં વપરાશમાં ભિન્ન છે.

એવા શબ્દો જેનો અર્થ એકબીજાથી ઊલટો હોય, જેમ કે 'ઉપર' અને 'નીચે', 'સુખ' અને 'દુઃખ'. વિરુદ્ધાર્થી શબ્દ ઓળખવો એ શબ્દભંડોળનો મહત્વનો ભાગ છે.

એક જ શબ્દના ઘણા અર્થો દર્શાવતો શબ્દ, જે સંદર્ભ પ્રમાણે અલગ અર્થ આપે છે. જેમ કે 'કર' શબ્દનો અર્થ હાથ, વેરો કે કિરણ થઈ શકે છે.

શબ્દ લખવાની પ્રમાણભૂત રીત, જેમાં માત્રા, અક્ષર અને ચિહ્ન યોગ્ય જગ્યાએ મૂકાય છે. ખોટી જોડણી ઉત્તરમાં ભૂલ ગણાય છે, તેથી લખતી વખતે ધ્યાન રાખવું જોઈએ.

વાક્યમાં થોડો વિરામ, પ્રશ્ન કે ઉત્સાહ દર્શાવતું ચિહ્ન, જેમ કે પૂર્ણવિરામ, અલ્પવિરામ અને પ્રશ્નાર્થ ચિહ્ન. યોગ્ય વિરામચિહ્ન વગર વાક્યનો અર્થ અસ્પષ્ટ બને છે.